domingo, 8 de noviembre de 2026
Con todo, a comunidade cientÃfica non desiste e insiste, desde moi diversas perspectivas, para observar algún sinal.
Gonzalo Alonso-Ãlvarez, investigador Ramón y Cajal no Instituto Galego de FÃsica de Altas EnerxÃas (IGFAE), centro mixto da USC e a Xunta de Galicia, participou nun experimento para intentar detectar axións, un tipo de partÃculas hipotéticas que son candidatas para formar a materia escura. Os axións, de existir, serÃan extremadamente lixeiros (miles de millóns de veces máis lixeiros que o electrón) e impregnarÃan o espazo como un campo invisible e ondulante, producindo perturbacións periódicas e moi sutÃs no interior de certos núcleos atómicos.
Ións atrapados nun cristal preto do cero absoluto
No experimento utilizáronse ións de europio-153 embebidos nun cristal de silicato de itrio, arrefriado a -268 °C. Segundo explica o investigador do IGFAE, “o europio-153 ten un núcleo cunha forma especial que o fai particularmente sensible á perturbación que producirÃa un campo de axións”.
Mediante espectroscopÃa de precisión, os investigadores monitorizaron os niveis de enerxÃa dos espÃns nucleares do europio, buscando ese sinal caracterÃstico que deixarÃa a materia escura. A análise estatÃstica foi deseñada para aproveitar as propiedades especÃficas dese sinal — oscilante e coherente, con caracterÃsticas determinadas pola fÃsica do campo galáctico de axións — o que permite distinguila do ruÃdo aleatorio do experimento.
Sen sinais, pero con avances
Este experimento non atopou ningún sinal de materia escura. Pero, como advirte Gonzalo Alonso, “iso é un resultado en si mesmo: os datos permiten establecer un dos lÃmites de laboratorio máis estritos ata a data sobre como poden interactuar os axións cos quarks e gluóns do núcleo atómico, nun rango de masas que abarca oito ordes de magnitude”. Engade que “estes lÃmites son ademais complementarios aos que impoñen observacións astrofÃsicas de estrelas e supernovas”.
Do mesmo xeito, o equipo destaca que “este enfoque, baseado en técnicas de óptica cuántica e espectroscopÃa de precisión, abre unha vÃa complementaria aos grandes detectores subterráneos e aos aceleradores de partÃculas”. Prevense melloras neste aparello e nos métodos de detección, o cal permite anticipar que a sensibilidade do experimento seguirá crecendo no futuro.
Os resultados publicáronse recentemente na destacada revista Physical Review Letters. Alén de Alonso-Ãlvarez, o artigo está asinado por Mingyu Fan, Bassam Nima, Aleksandar Radak e Amar Vutha, da Universidade de Toronto, onde o investigador do IGFAE traballou antes da súa chegada a Santiago. Neste artigo, a súa contribución centrouse no deseño da análise estatÃstica dos datos: concretamente, en como ter en conta as propiedades do campo galáctico de axións para identificar o sinal esperado e distinguilo do ruÃdo experimental.
Sobre Gonzalo Alonso-Ãlvarez
Natural de Zaragoza, doutorouse en FÃsica na Universidade de Heidelberg (Alemaña) en 2020, cunha tese centrada en axións e outros candidatos de materia escura lixeira. Realizou posteriormente estadÃas postdoutorais na Universidade McGill (Montreal, Canadá) e na Universidade de Toronto, tamén no paÃs norteamericano, onde colaborou co grupo experimental co que se desenvolveu o traballo descrito neste artigo.
En marzo de 2026, Gonzalo incorporouse ao IGFAE como investigador Ramón y Cajal, regresando asà a España para continuar a súa carreira investigadora. Ao longo da súa traxectoria explorou a natureza da materia escura desde múltiples ángulos: desde predicións teóricas e procuras en aceleradores de partÃculas, ata experimentos de laboratorio de alta precisión e observacións astrofÃsicas e cosmolóxicas.
No IGFAE, Alonso-Ãlvarez desenvolverá unha liña de investigación centrada en desenvolver e probar modelos de materia escura, combinando o desenvolvemento teórico coa conexión directa a experimentos e observacións astrofÃsicas que permitan detectar estas partÃculas.
A Filmoteca de Galicia pon o foco da súa carteleira para novembro na estrea do ciclo dedicado ao guionista Rafael Azcona no centenario do seu nacemento, unha escolma do cinema do xaponés Keisuke Kinoshita e a visita de James Benning para presentar as súas dúas últimas pelÃculas. Coa proxección de El pisito, de Marco Ferreri, comeza esta mesma tarde a ConsellerÃa de Cultura, Lingua e Xuventude a conmemoración do centenario de Rafael Azcona, que ata o mes de xaneiro ofrecerá unha escolma representativa da súa dilatada carreira xunto a grandes directores do cinema español. Este mes poderá verse El jardÃn de las delicias, de Carlos Saura; El anacoreta, de Juan Estelrich, e El año de las luces, de Trueba.
O avance do último informe climatolóxico elaborado por MeteoGalicia indica que a Comunidade rexistrou un mes de outubro cálido e moi seco. Foi un perÃodo anómalo, xa que as altas presións foron moito máis frecuentes do que caberÃa agardar nesta época. De feito, só chegaron tres frontes desde o Atlántico que, ademais, tiveron pouca actividade. Neste contexto, as temperaturas estiveron por riba dos valores climatolóxicos e as precipitacións acumuladas foron moi inferiores ao que caberÃa agardar. Máis polo miúdo, a media das temperaturas foi superior ao habitual neste mes, sobre todo no caso das máximas, debido ao predominio de situacións anticiclónicas que achegaban aire cálido desde o sur.
