miércoles, 18 de marzo de 2026
As caracterÃsticas destes sinais electromagnéticos lembraban ás das producidas por fervenzas ou choivas de partÃculas xeradas na colisión de partÃculas altamente enerxéticas coa atmosfera. Pero, neste caso, estas partÃculas chegaban desde unha dirección contraria á habitual: no canto de proceder do ceo, viñan desde abaixo cara arriba. Isto levou a propoñer que poderÃan ser neutrinos (partÃculas case sen masa, que raramente interactúan coa materia), que atravesaron o planeta e producirÃan unha fervenza de partÃculas ao emerxer.
Con todo, esta explicación pronto atopou problemas ás enerxÃas extremadamente altas que deberÃan ter os neutrinos para explicar a intensidade dos sinais observados en ANITA, estes terÃan que ser absorbidos pola Terra, non poderÃan simplemente atravesala. Ademais, se este tipo de eventos fose común, terÃan que detectarse tamén noutros observatorios, como os Observatorios Pierre Auger (situado en Arxentina) ou IceCube (localizado na propia Antártida).
Neste contexto, a colaboración de Pierre Auger, na que participa o IGFAE, recompilou e analizou os datos observados entre 2004 e 2018 pola súa rede de detectores, que se estende ao longo e ancho de 3.000 km2 na provincia arxentina de Mendoza, asà como polos seus 27 telescopios de luz fluorescente. Os resultados publicáronse recentemente na revista Physical Review Letters, nunha análise levada a cabo pola colaboración internacional Pierre Auger, e coliderada por Enrique Zas, investigador do IGFAE e catedrático da USC. E a pesar de que se refugan algunhas das hipóteses sobre estes sinais, non se puido despexar totalmente a incógnita sobre a súa orixe.
No artigo descártase que os dous eventos anómalos detectados por ANITA poidan explicarse mediante choivas de partÃculas coñecidas ou interaccións previstas polo Modelo Estándar da fÃsica de partÃculas. Só se atopou un evento compatible con estas caracterÃsticas, consistente co esperado debido a imperfeccións na reconstrución, pero nun número moi inferior ás decenas de eventos que deberÃan detectarse se os fenómenos observados por ANITA fosen comúns.
“Demostramos que estes dous eventos anómalos non poden deberse a choivas de aire que se desenvolven na atmosfera en dirección ascendente. Isto descarta a maiorÃa das explicacións baseadas en nova fÃsica máis aló do Modelo Estándar que se suxeriron. Pero o misterio destes dous eventos aÃnda non se resolveu”, resume Enrique Zas.
Coas explicacións máis plausibles descartadas, a comunidade cientÃfica mira agora cara a fenómenos menos explorados. “Unha posibilidade é que os sinais rexistrados por ANITA non proveñan de partÃculas que atravesaron a Terra, senón dalgún tipo de reflexo anómalo de ondas de radio no xeo antártico aÃnda non comprendido”, engaden Enrique Zas e Jaime Ãlvarez-Muñiz, investigadores do IGFAE, que conclúen: “Este tipo de interpretación requirirÃa un estudo máis detallado da estrutura do xeo antártico e de como poderÃan amplificarse ou deformarse os sinais en certas condicións”.
O papel do Observatorio Pierre Auger
Nesta análise tiveron especial relevancia os telescopios de fluorescencia do Observatorio Pierre Auger, que captan a fluorescencia emitida polo nitróxeno atmosférico cando unha choiva de partÃculas cruza a atmosfera. Grazas a esta técnica foi posible descartar que os eventos detectados por ANITA tivesen a súa orixe nas choivas de partÃculas ascendentes.
O Observatorio Pierre Auger, actualmente en proceso de actualización, continuará sendo clave para explorar estes fenómenos que implican o estudo das astropartÃculas. O Instituto Galego de FÃsica de Altas EnerxÃas (IGFAE), centro mixto da USC e a Xunta de Galicia, é un dos membros fundadores desta colaboración, que naceu a comezos do século XXI. Actualmente o persoal do centro segue ocupando postos de alta responsabilidade na colaboración cientÃfica, que implica a preto de 500 persoas de case un centenar de institucións de todo o mundo.
Ademais de Enrique Zas e Jaime Ãlvarez-Muñiz, asinan o artigo os investigadores do IGFAE Juan Ammerman Yebra, Sergio Cabana Freire, Lorenzo Cazón Boado, Marvin Gottowik, Yago Lema Capeáns, Miguel Martins, Gonzalo Parente e Felix Riehn.
Con esta decisión, procúrase ampliar a internacionalización, unha maior apertura á creatividade dixital coa irrupción das novas tecnoloxÃas e darlle pulo a súa descentralización dentro e fóra de Galicia. O obxectivo con esta renovación é impulsar estes eidos na actividade deste centro museÃstico, referente da arte contemporánea en Galicia e España, tras case once anos con Santiago Olmo á fronte da súa dirección. Como resultado do seu labor, o Centro Galego de Arte Contemporánea acadou en 2025 ser recoñecido como Insignia da cultura galega polo Observatorio da Cultura da Fundación Contemporánea, segundo os resultados do prestixioso informe elaborado coas valoracións de máis de 400 expertos e profesionais de toda España.
O presidente da Xunta informou de que 'Galicia vai liderar un val especializado en tecnoloxÃa cuántica no que participarán nove paÃses europeos' e que contará cun investimento de 14,3 millóns de euros. Rueda lembrou que a comunidade 'está a posicionarse como referente europeo' neste eido e asegurou que o feito de que Galicia lidere un proxecto 'nunha materia con tanto futuro é un reflexo da boa saúde da I+G+i galega'. A Comisión Europea acaba de conceder un novo proxecto de cuántica polo que a nosa Comunidade vai liderar un val de innovación, é dicir, unha iniciativa de colaboración entre rexións que destacan pola súa capacidade neste ámbito e que, grazas a este val, van conectalas para facer novos desenvolvementos e incrementar a soberanÃa da UE.
