sábado, 7 de noviembre de 2026
Por este motivo, o DÃa das Letras Galegas 2021, dedicado á autora lucense, ten para esta institución académica un significado especial. En homenaxe a Xela Arias, Ana Iglesias, profesora do Departamento de FiloloxÃa Galega e Latina da UVigo, compañeira de facultade da escritora e amiga, fai un repaso pola traxectoria persoal, profesional e literaria dunha “poeta sen xeración” que destacou pola súa “valentÃa”.
Xela, poeta nas aulas. Por Ana Iglesias
Cando, no curso 1991-92, Xela Arias chegou ás aulas do CUVI (daquela Colexio Universitario de Vigo), a estudar FiloloxÃa, xa era a poeta urbana e transgresora de Denuncia do equilibrio eTigres coma cabalos, a poeta sen xeración, que se sentÃa soa moitas veces por esa vontade de facer as cousas ao seu xeito, sen pregarse aos mandados. Porque Xela, como boa autodidacta, soubo aproveitar os contextos privilexiados que a vida lle foi ofrecendo: primeiro, nacer nunha familia galeguista no final da ditadura, cun pai, ValentÃn Arias, que se atrevÃa a ser mestre nunha escola innovadora (granxa-escola de Barreiros), familia numerosa da que se empapou de libros, inconformismo e coidados, porque ser a maior de cinco irmáns tamén a converteu na coidadora dos máis pequenos, asà como serÃa despois coidadora das palabras.
Máis tarde, recén acabados os estudos de bacharelato, cando se incorpora ao proxecto de iniciar unha nova editorial en galego (Xerais), da man do seu pai e Xulián Maure, tampouco desaproveita a oportunidade, nin ela, nin a editorial, que sabe darlle voz e escoitar as súas propostas, influÃndose, neses anos nos que o galego aÃnda estaba nos inicios da normalización e era urxente fixar unha normativa e construÃr unha base de literatura universal no noso idioma, necesidades ambas que Xela perseguÃa con afán, convencida e implicada. De recepcionista a tradutora, correctora e editora, co tÃpex na man, como conta Celia Torres, meticulosa e perfeccionista. Jorge Amado, Castelo Branco, Gianni Rodari, James Joyce, Baudelaire, Roald Dahl, Bran StokerÂ… son moitos os autores cos que ela dialogou nesa tarefa de construÃr un fondo bibliográfico na nosa lingua, tarefa que ela centraba ademais na xuventude, sabedora de que nela reside o futuro.
Porén, ansiosa de retos, decidiu retomar os estudos, con case trinta anos, e entre esas paredes acristaladas e aulas con pingueiras nos dÃas de chuvia, eu tiven a sorte de encontrala e coñecérmonos, xunto con Clara Pino e Mónica Soto, Xela e mais eu. E puidemos compartir momentos fundamentais da súa vida, como foi o nacemento do seu fillo DarÃo, revulsivo que lle cambiarÃa a forma de ver o mundo e que tamén expresou en versos (DarÃo a diario), deixándonos unha visión diferente de ser nai, nun libro que fala da maternidade, pero que abonda con saber amar libremente, sen necesidade de posuÃr, para entendérmolo.
AsÃ, este ano temos o privilexio de homenaxear polas Letras Galegas a unha muller, a quinta durante 58 anos de celebración, que recibiu a formación regrada na nosa universidade, aprendizaxe que tamén cultivou con ilusión, disposta sempre a sacar o máximo partido, unha muller versátil: poeta, tradutora, editora, narradora, profesora. Unha muller feminista e reivindicativa, loitadora contra as inxustizas, “negra por elección”, que ambicionaba “o equilibrio dos extremos” e que proclama en Intempériome, o seu último poemario, que sairÃa á luz no mesmo ano que se fixo a escuridade para ela: “A temeridade sálvame de senti-la covardÃa”. Indignada polos “cormoráns inmensos”, negros de chapapote, berrou Nunca máis! e Non á guerra!, compartindo a súa rebeldÃa coas súas alumnas, alumnos e seres queridos.
Como último agasallo, a poeta que gustaba de xogar coa gramática, sentÃndose con dereito de levala aos lÃmites, dona das palabras, “miñas, de primeira man as palabras que uso”, deixounos un libro de contos (Non te amola!), publicado postumamente, no que demostra que tamén é quen de escribir na pel dela mesma con 9 anos, cunha linguaxe próxima, aÃnda que sen renunciar nunca ao seu espÃrito crÃtico, coa reflexión filosófica que lle era tan caracterÃstica sempre como fondo, filosofÃa da rúa, da familia, da educación, da (des)igualdadeÂ… Estes contos, escritos co afán de establecer vÃnculos interxeracionais, a través da cultura e a lingua, completan o seu legado, un legado enorme nunha vida breve, que hoxe nos permite continuar a conversar con ela, nas innúmeras lecturas, nunca iguais, que nos permite a literatura. Grazas, Xela, pola túa valentÃa, convidándonos contigo ao “espectáculo de non ser para ser de todo”.
*Os fragmentos entre aspas pertencen á obra de Xela Arias Intempériome.
A Filmoteca de Galicia pon o foco da súa carteleira para novembro na estrea do ciclo dedicado ao guionista Rafael Azcona no centenario do seu nacemento, unha escolma do cinema do xaponés Keisuke Kinoshita e a visita de James Benning para presentar as súas dúas últimas pelÃculas. Coa proxección de El pisito, de Marco Ferreri, comeza esta mesma tarde a ConsellerÃa de Cultura, Lingua e Xuventude a conmemoración do centenario de Rafael Azcona, que ata o mes de xaneiro ofrecerá unha escolma representativa da súa dilatada carreira xunto a grandes directores do cinema español. Este mes poderá verse El jardÃn de las delicias, de Carlos Saura; El anacoreta, de Juan Estelrich, e El año de las luces, de Trueba.
O avance do último informe climatolóxico elaborado por MeteoGalicia indica que a Comunidade rexistrou un mes de outubro cálido e moi seco. Foi un perÃodo anómalo, xa que as altas presións foron moito máis frecuentes do que caberÃa agardar nesta época. De feito, só chegaron tres frontes desde o Atlántico que, ademais, tiveron pouca actividade. Neste contexto, as temperaturas estiveron por riba dos valores climatolóxicos e as precipitacións acumuladas foron moi inferiores ao que caberÃa agardar. Máis polo miúdo, a media das temperaturas foi superior ao habitual neste mes, sobre todo no caso das máximas, debido ao predominio de situacións anticiclónicas que achegaban aire cálido desde o sur.
