Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

Repensar o mal

viernes, 29 de octubre de 2010
Introducción
O profesor Andr√©s Torres Queiruga ven de publicar un libro, verdadeiramente impresionante pola s√ļa extensi√≥n e contido, titulado: Repensar o mal. Da ponerolox√≠a √° Teodicea, editado en Galaxia neste ano 2010 en colaboraci√≥n coa fundaci√≥n Isla Couto, e ten unha extensi√≥n de 520 p√°xinas. Antes de nada quero deixar constancia da mi√Īa cordial felicitaci√≥n a Torres Queiruga polo traballo tan pensado e tan ben feito.
Felicitaci√≥n que se estende a editorial Galaxia pola s√ļa sensibilidade, xa hist√≥rica de sesenta anos, e polo traballo realizado ao longo deste apaixoante treito da historia de Galicia.
Andr√©s Torres Queiruga ocupa desde fai moitos anos un posto decisivo na historia do pensamento relixioso e teol√≥xico europeo. Despois dos grandes mestres que posibilitaron o cambio de paradigma teol√≥xico que supuxo o Vaticano II, √© un dos pensadores mais xoves, eu dir√≠a que case en soidade, que fai avanzar o pensamento teol√≥xico en di√°logo coa modernidade, facendo novas propostas a trav√©s dun prantexamento cient√≠fico e rigoroso que el vai denominando ¬ďRepensar¬Ē. Efectivamente, repensar a fe e repensar a teolox√≠a sen renunciar √° tradici√≥n teol√≥xica e deix√°ndose interpelar polas preguntas que o pensamento e a cultura contempor√°nea se fai sobre as cuesti√≥ns fundamentais da vida e da morte, neste caso sobre o misterio do mal fronte ao ser mesmo do Deus Cristi√°n.
Repensar é voltar con mirada crítica sobre aquilo que somos e vivimos, para descubrir a verdade que encerra cada ser humano mais alá da simple ollada externa.
O prof. Torres Queiruga √© un autor orixinal, profundo e sinxelo ao mesmo tempo, sen medo a asomarse a calquera fiestra que poida dar luz aos recunchos mais problem√°ticos do ser humano. Nesta obra aborda as cuesti√≥ns mais delicadas cunha mestr√≠a envidiable e non ten medo a mollarse en cuesti√≥ns moi atascadas no pensamento teol√≥xico durante s√©culos. A obra parte do prantexamento filos√≥fico do mal que el chama ¬ďPonerolox√≠a¬Ē, da un paso adiante coa ¬ďpistoteodicea¬Ē para rematar coa ¬ďTeodicea¬Ē. Ven a ser un estudo da inevitabilidade do mal imposta pola finitude, a necesidade da fe como impl√≠cita no ser humano e a resposta de Deus como o anti-mal e posibilidade de futuro para toda persoa.
Se tivese que pensar na sensibilidade dalg√ļn te√≥logo actual, que se aproxime √° personalidade de Andr√©s, pensar√≠a en Xo√°n Baptist Metz, considerado o formulador clarividente dalgunhas das intuici√≥ns do seu mestre K. Rahner, a√≠nda que a obra do noso autor √© moito mais ampla, sistem√°tica e comprometida que a do te√≥logo alem√°n.
A presente obra √© moito mais que un ensaio ao uso sobre o tema do mal. √Č unha revisi√≥n de toda a teodicea e a filosof√≠a natural acerca dunha problem√°tica moi ampla e, sen d√ļbida, a mais urxente e dif√≠cil de analizar, tanto na realidade persoal como filos√≥fica e teol√≥xica. A madurez e seriedade con que √© abordada polo prof. Torres Queiruga √© de moi longo alcance e de seguro que non atopar√≠amos hoxe outra persoa que poida abordalo con mais seriedade e co√Īecemento de causa. Non en van, nesta obra rec√≥llense estudos pensados dende fai mais de 30 anos, e que se van renovando e actualizando nunha reflexi√≥n continua en di√°logo con autores de distinto signo que se te√Īen achegado ao misterio do mal. A fina sensibilidade do noso te√≥logo conecta cunha inquietude presente en todo o pensamento Europeo despois das d√ļas guerras mundiais, tema que se prantexa como:
O cuestionamento da fe en Deus, e o replantexamento dá Teodicea e da teoloxía mesma
A amplitude da obra non me permite fixarme nas d√ļas primeiras partes, por iso a mi√Īa reflexi√≥n ref√≠rese a cuesti√≥n teol√≥xica sen entrar en temas particulares, como o do inferno, que o autor aborda.
En 1755, o terremoto de Lisboa converteuse no s√≠mbolo da crise da fe ante a raz√≥n ilustrada. Pouco antes, Leibniz pregoaba que vivimos no mellor dos mundos posibles, xa que Deus, sendo infinita bondade e omnipotencia, non pod√≠a crear un mundo malo ou menos bo do posible. Logo, necesariamente, o mundo deb√≠a ser perfecto no seu conxunto, a√≠nda que n√≥s non puid√©semos captalo. Leibniz anox√°base con Afonso X o Sabio, rei de Castela, cando este afirmaba que se o creador lle preguntase a s√ļa opini√≥n, dar√≠alle bos consellos acerca da creaci√≥n. O contraste entre a realidade do mundo, tal e como o percibimos, e a crenza nun Deus bo e omnipotente, levou a Leibniz a negar a nosa comprensi√≥n da realidade en favor dunha fe racional que s√≥ se pod√≠a manter desde a apelaci√≥n ao misterio e ao limitado da nosa raz√≥n finita. O credo quia absurdum est, defendido por Tertuliano, rexurd√≠a no contexto do sacrificio do intelecto en funci√≥n da fe. Hai que negar a imperfecci√≥n do mundo, porque o esixe a fe, non importa que con iso se renuncie √° raz√≥n e a preguntar criticamente √° teolox√≠a.
Cando encontramos alg√ļn dato emp√≠rico, hist√≥rico ou f√≠sico, que impugna a perspectiva da crenza relixiosa non se revisa esta, que poder√≠a ser falseada, sen√≥n que se negan os feitos ou cr√©ase unha hip√≥tese ad hoc para manter inalterable o postulado teol√≥xico. Tr√°tase de ver as cousas cos ollos de Deus, m√°is que desde a perspectiva humana, sen se decatar que a pretendida interpretaci√≥n divina √© humana, como dir√≠a Nietzsche e que, √° larga, non se pode manter unha comprensi√≥n relixiosa que choque coa raz√≥n (Kant).
Isto √© o que ocorreu co postulado de Leibniz acerca do mellor dos mundos posibles. Caeu por terra co terremoto de Lisboa que marcou o s√©culo XVIII. A partir de a√≠, non s√≥ retrocedeu o esforzo por conciliar a fe e a raz√≥n, o intento kantiano dunha relixi√≥n dentro dos l√≠mites da raz√≥n, sen√≥n que se denunciou a perversi√≥n da fe. Hab√≠a que xustificar a Deus ante o tribunal da raz√≥n, reconciliar o mal coa afirmaci√≥n cristi√° do paternidade do Deus bo. Ao derrubarse o optimismo fide√≠sta de Leibniz sobre a creaci√≥n, arrastrou na s√ļa ca√≠da a fe nun Deus pai omnipotente e creador bondadoso. Voltaire, constatou a irracionalidade de sacrificar o intelecto a maior gloria de Deus: S√≥ temos unha pequena luz para orientarnos, a raz√≥n. V√©n o te√≥logo, di que alumea pouco e ap√°gaa. Son moitos os que, como Voltaire, prefiren quedarse coa s√ļa raz√≥n, as s√ļas preguntas e d√ļbidas, antes que aferrarse a unha relixi√≥n que, √°s veces, ofrece respostas polas que case ningu√©n se pregunta (Robinson) e non responde √°s buscas e indagaci√≥ns humanas. Moito m√°is, se as respostas que se ofrecen son irracionais, pouco plausibles e con escasa capacidade de argumentaci√≥n e de convicci√≥n, como desgrazadamente ocorre nalgunhas situaci√≥ns actuais.
O te√≠smo deixou paso ao antropocentrismo. Non se pod√≠a deixar a creaci√≥n en mans de Deus, xa que a realidade mostraba ata que punto era imperfecta, incompleta e ineficiente, sen√≥n que hab√≠a que p√≥la en mans do home, como novo demi√ļrgo divino. Toda a teolox√≠a era antropolox√≠a encuberta (Feuerbach) e a especie humana no seu conxunto representaba o esp√≠rito absoluto e o seu inexorable progreso na historia (Hegel). O avance era continuo e posibilitaba pasar do mito e da relixi√≥n, √° filosof√≠a e a metaf√≠sica, e desta √° ciencia e a t√©cnica como estadios √ļltimos do desenvolvemento humano (Comte). A partir de a√≠, impux√©ronse grandes cargas sobre as ombreiras humanas. Se Deus non existe, non podemos botarlle a culpa das nosas desgrazas e fracasos. Hai que buscar as causas intramundanas da insatisfacci√≥n co mundo, co que comezou un labor de denuncia e de culpabilizaci√≥n do home. A autoafirmaci√≥n humana, xa que non √© posible fiarse dun Deus afastado, quizais indiferente √°s nosas necesidades ou simplemente demasiado senil e impotente para crear un mundo mellor, utilizou a raz√≥n pol√≠tica e cient√≠fico-t√©cnica como motor do progreso. Isto √© o que tam√©n fixo crise con Auschwitz. √Č verdade que poderiamos asumir outros s√≠mbolos como o arquip√©lago Gulag, os masacres de Pol Pot en Camboxa, ou, sobre todo, Hiroshima que se converteu no expo√Īente m√°ximo da capacidade destrutiva do home. Por√©n, Auschwitz converteuse no s√≠mbolo mesmo da crise de Occidente no s√©culo XX, como o foi o terremoto de Lisboa no XVIII. En ning√ļn momento da historia encontramos unha maior sistematicidade e planificaci√≥n do poder destrutivo do home, unido a unha vontade perversa de aniquilaci√≥n da vida humana, que fixo dos campos nazis de concentraci√≥n o s√≠mbolo por antonomasia do mal no s√©culo XX. Desde a dobre perspectiva teol√≥xica e filos√≥fica, xorde de Auschwitz unha pregunta radical respecto da fe nun Deus creador e nun Pai e se√Īor da historia. Hai que reformularse de novo a imaxe de Deus, o significado da fe nel e que √© o que significan as crenzas do xuda√≠smo e do cristianismo que son as que determinaron a Occidente. Auschwitz implica o final dunha concepci√≥n teol√≥xica e dunha maneira de facer filosof√≠a. Con elas reform√ļlase a pregunta por Deus, pola s√ļa paternidade creadora, a s√ļa omnipotencia e a s√ļa actuaci√≥n no mundo.

A teoloxía cuestionada
A concepci√≥n teol√≥xica tradicional foi globalmente cuestionada polos s√≠mbolos de Lisboa e de Auschwitz. Por un lado, proponse un interrogante acerca da elecci√≥n e da promesa divina. Que podemos dicir acerca da presenza de Deus na historia? Volver a unha teolox√≠a da retribuci√≥n, da culpa e castigo que fixo crise no libro de Xob e na cruz de Xes√ļs, marcar√≠a para sempre a Iahv√© como un deus s√°dico e vingativo. Parece que a versi√≥n m√°is vulgar e primitiva do sacrificio de Abrah√°n, √© dicir, a dun Deus que pon a proba e esixe unha fe cega, √° custa do fillo (Isaac nun primeiro momento, Xes√ļs de Nazaret nun segundo) encontra a s√ļa continuaci√≥n nun Deus que s√≥ se aplaca con sangue. Torres Queiruga abordou este problema con mestr√≠a no seu libro ¬ďDo terror de Isaac ao abb√° de Xes√ļs¬Ē e tam√©n na s√ļa obra ¬ďRepensala a creaci√≥n¬Ē.
Se Lisboa foi un signo que destru√≠u unha fe inxenua e aproblem√°tica, Auschwitz aparece como o final dunha visi√≥n triunfalista da historia e guinda as s√ļas sombras sobre o paternidade de Deus, que deixa perecer aos seus fillos, e sobre a mesma idea de redenci√≥n da historia, que √© o n√ļcleo da escatolox√≠a xudeu cristi√°, en contra da mera teolox√≠a do m√°is al√°. Xa non √© posible manter a vella fe do carboeiro, e abrirse con respecto aos que perderon a s√ļa fe en e a causa de Auschwitz, porque xa non poden seguir crendo en Deus, nin esperar o mes√≠as, nin afirmar o sentido do home e a validez da esperanza ante un reino de Deus prometido.

Sentido inmanente da historia e fe cristi√°
Pero non √© s√≥ a teolox√≠a a que quedou tocada despois de Auschwitz, sen√≥n tam√©n a filosof√≠a ilustrada. O sono dunha patria da identidade e dunha transcendencia inmanente que culmina na sociedade emancipada (Bloch) quedou enterrada cos horrores da segunda guerra mundial e as guerras que seguen ata nosoutros. Xa non √© posible seguir mantendo o vello paradigma que ve na raz√≥n cient√≠fica o prototipo da raz√≥n sen m√°is, na t√©cnica o instrumento do progreso e no suxeito humano o demi√ļrgo que substit√ļe o vello Deus das relixi√≥ns te√≠stas. Auschwitz √© unha met√°fora da modernidade, en canto que constit√ļe un evento determinado pola raz√≥n de Estado e que contou co apoio, polo menos en canto conformismo silencioso e omisi√≥n culpable, de boa parte da opini√≥n p√ļblica, que non quer√≠a saber e que pechaba os ollos ante o pouco que co√Īec√≠a. Tam√©n isto concirne a Hiroshima que non desencadeou a√≠nda ningunha seria discusi√≥n teol√≥xica e filos√≥fica, nin interrogantes acerca do fracaso das igrexas no seu esforzo por presentar de forma nova a fe na sociedade.

Pódese aínda crer en Deus Pai?
Unha teolox√≠a despois de Auschwitz ten que ser capaz de afrontar o seu non saber. Hai que deixar espazo √° pretensi√≥n de Guardini que no seu leito de morte quer√≠a preguntar a Deus o porqu√© de tantos rodeos para chegar √° salvaci√≥n, de tanto sufrimento inocente e tanta culpa e tanto mal. Xa non √© posible enmudecer ante o misterio da creaci√≥n, como se responde ao Xob interpelante, e simplemente refuxiarse desde a mera fe no misterio de Deus. Isto non √© posible para un cristianismo que perdeu a s√ļa inocencia e que se sabe interpelado nunha cultura poscrente. A fe √© compatible coa pregunta e, √°s veces, hai que manterse nela cando non se encontran respostas axeitadas. Por iso, o queixume e a pregunta son formas actuais de oraci√≥n e de teolox√≠a. √Č mellor aferrarse √° busca que fuxir da inseguridade que produce para refuxiarse en supostas "verdades" que non convencen. Posto a equivocarse m√°is valen as convicci√≥ns desde o que un encontra e cre, que errar seguindo o que outros nos din, para evitar conflitos. Por iso, a fe nunha providencia divina est√° cuestionada, convive con preguntas e d√ļbidas que son a marca da s√ļa autenticidade. Todo isto √© tratado de forma clarividente nesta obra que comentamos.
Hai que aprender tam√©n a dar raz√≥ns da propia fe e esta esixe deixar espazo ao non saber, ao non comprender da acci√≥n de Deus, ao desconsolo ante o seu silencio e a s√ļa non intervenci√≥n na historia. Deus non quere nin √© a causa do que nos acontece na historia. Non √© Deus o que nos castiga nin o que nos recompensa cos acontecementos hist√≥ricos. A historia ten a s√ļa autonom√≠a, as s√ļas tendencias e dinamismo propio, como a natureza as s√ļas leis. Deus non √© o axente da historia humana sen√≥n o home, e Deus s√≥ pode ser en canto que o ser humano deixase inspirar, motivar e guiar por el, que desde dentro, non desde a exterioridade do suxeito sen√≥n desde a inmanencia subxectiva e hist√≥rica, suscita a s√ļa acci√≥n liberadora. Hai que encontrar a Deus en todo, no amor e no odio, no ben e no mal, pero Deus non √© o axente de todo e hai que romper cun providencialismo que fai da persoa humana un mero monicreque dos designios divinos. Hai que devolver √° historia a s√ļa profanidade, secularizala e devolverlle o protagonismo humano, a√≠nda que s√≥ podamos encontrar a Deus en rostros humanos e os acontecementos deban ser discernidos desde o seguimento de Xes√ļs e a s√ļa tradici√≥n.
Como falar de Deus en Auschwitz, ou en calquera experiencia de opresi√≥n e sufrimento? Mostrando o paternidade providente de Deus en canto que nos convertemos no seu rostro para o outro. Levinas afirma que a responsabilidade ante o outro, ante o seu rostro, √© o principio do que debe partir a filosof√≠a. Deus necesita de rostros, de testemu√Īas que fagan presente a s√ļa acci√≥n salv√≠fica no mundo. Ante o sufrimento e o mal non hai que falar primeiramente de Deus, sen√≥n volverse ao rostro do outro, que √© onde se pode descubrir a Deus, desde a tenrura, a solidariedade e a loita pola xustiza. S√≥ logo, p√≥dese revelar ao outro a fonte e a motivaci√≥n do propio actuar, falarlle do Deus de Xes√ļs e da s√ļa paternidade como a clave secreta para explicar o porqu√© do compromiso persoal asumido. Non hai que consolar ao outro intentando explicarlle o porqu√© do seu mal, que, en √ļltima instancia non co√Īecemos, nin moito menos relacionar o seu mal con Deus, que non llo enviou, sen√≥n comprometerse con ese mal e testemu√Īar a presenza de Deus, mediante un mesmo, ante esa situaci√≥n de sufrimento. En √ļltimo termo so o amor √© digno de fe (Baltasar) e a concreci√≥n dese amor est√° no rostro do Crucificado.
Metz desconfía da tendencia do cristianismo actual a teoloxizalo todo, é dicir, a responder teoricamente aos problemas que propón a modernidade A tendencia á especulación, segundo Metz, é a outra cara da moeda da perda de sensibilidade das igrexas para a teodicea e a escatoloxía. Hai unha deficiencia na proposta da escatoloxía no catolicismo que acaba sendo preocupante.
Hoxe o cristianismo esmorece ante unha carencia de experiencia de Deus desde a identificaci√≥n coas v√≠timas da sociedade, e iso qu√©rese substitu√≠r con teolox√≠as acad√©micas, eruditas ou tradicionais, cun ritual repetitivo e √°s veces arcaico e cunha moral pequena e privatizante, compatible cun cristianismo instalado na sociedade de consumo. Desde aqu√≠ √© posible a apertura √° non crenza, sobre todo, ao ate√≠smo humanista, que √© o que m√°is interesa ao cristianismo. O problema non √© tanto a irreligiosidade, agnosticismo ou ate√≠smo das correntes e ideolox√≠as filos√≥ficas, canto a s√ļa capacidade de servir o home e xerar sentido e vida nos holocaustos de cada √©poca.
O non abordar estes problemas con valentía lévanos a outro problema moi serio, a debilidade da fe dos crentes en si mesmos e na Igrexa que urxe recuperar.
Todo isto e moito mais est√° magnificamente exposto nesta obra que hoxe temos a ledicia de presentar. As mi√Īas palabras, mal enfiadas, son unha invitaci√≥n apaixoada √° s√ļa lectura repousada que, ben seguro, nonos vai a defraudar.
Pérez López, Segundo
Pérez López, Segundo


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


PUBLICIDAD
ACTUALIDAD GALICIADIGITAL
Blog de GaliciaDigital
ACTUALIDAD FONMI√Ď√Ā
Blog Fonmi√Ī√°
PROMOCIÓN
PUBLICACIONES
Publicaciones
Publicaciones Amencer
Revista Egap
Obradoiro de Artesania