Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

Mamede Casanova na prisión de Figueras: o retorno da cordura

Rivero, Manuel - miércoles, 18 de noviembre de 2026
O periplo penitenciario de Mamede Casanova (Toribio) dende a súa saída de Galicia estivo guiado por unha estratexia estatal de dispersión, desarraigo e máximo illamento. Tras o seu paso polos penais de Santander, Melilla e Valencia, as autoridades decidiron afastar radicalmente o recluso do seu polo de atracción popular, confinándoo no extremo nordeste da Península.

O traslado á "mole gris" do Empordán (xullo de 1912)
Mamede Casanova saíu do presidio de Valencia e ingresou oficialmente no penal de Figueras o 2 de xullo de 1912. Os xornais madrileños La Tribuna e El Universo, nas súas edicións do 3 de xullo de 1912, dataron a nova informando dende Figueras de que a expedición de presos condenados a cadea perpetua —na que tamén figuraba o terrorista Hermenegildo Rull— ingresara na prisión "onte".
O Castelo de San Fernando de Figueras funcionaba como un centro de reclusión de seguridade extrema, reforzado pola súa propia xeografía. Descrito máis tarde nunha crónica de El Parlamento o 30 de abril de 1915, o penal erguíase como unha "mole gris granítica" no alto dunha costa empinada no Empordán, co Pirineo actuando como unha "barreira infranqueable". O obxectivo do Goberno era determinante: romper calquera rede de complicidade e enterrar o magnetismo do bandido galaico.

A caída do mito da loucura: o expediente non confirmado (1914)
Entre o 16 e o 18 de febreiro de 1914, cabeceiras de xornais como El Mundo, El Siglo Futuro, El Heraldo Militar e La Mañana anunciaron o diagnóstico dos médicos do penal de Valencia. Este afectaba seriamente a súa saúde mental baixo a etiqueta de “monomanía inventiva”, polo que aconsellaban o seu ingreso inmediato nun manicomio.
Porén, os documentos internos do propio penal e a posterior revisión histórica demostran que aquela demencia nunca existiu; semellaba ser unha intelixente estratexia de simulación para forzar un traslado. Na folla carceraria do preso recóllese textualmente o dato definitivo: "En Valencia se le instruyó expediente por demencia, que no se confirmó". O poder xudicial e as institucións penitenciarias tiñan as súas dúbidas e nunca o trataron como a un demente, senón como a un recluso plenamente consciente e imputable.

O enfermeiro de Figueras e a campaña de vacinación do ano 1921
A proba irrefutable do seu equilibrio mental e da súa radical transformación institucional chegou na década de 1920, tal e como se recolle a través do testemuño directo de D. Antonio de Mena Polo, oficial de prisións do centro, nunha entrevista en 1963 (1). Este funcionario tivo como primeiro destino na súa mocidade o penal de Figueras e lembraba con eloxios o antigo bandido.
Distante do "facineroso" violento ou do "ser privado de razón", o oficial recoñecía que Mamede era un mozo "moi simpático e vaidoso", trazos que encaixan coa súa vella procura de popularidade, pero que agora canalizaba cara á cooperación. No ano 1921, contando xa con case 40 anos de idade (nado en febreiro de 1882), Mamede parecía terse adaptado por completo á orde carceraria, exercendo con notable responsabilidade o posto de axudante de enfermeiro no botiquín da prisión.
O seu maior fito laboral tivo lugar nese ano de 1921, coa campaña de vacinación antitifoide. Mamede distinguiuse pola súa "xenerosidade no traballo" e colaborou de xeito moi activo na inmunización de toda a poboación reclusa, convivindo en boa harmonía coas autoridades e perdendo a rebeldía e a audacia que o caracterizaran previamente.

O camiño cara á liberdade definitiva (1925-1929)
A partir de entón, a información oficial sobre Mamede foise volvendo extremadamente curta e escasa, o que propiciou que o 4 de setembro de 1925 o xornal La Libertad publicase o falso rumor de que fora indultado.
Nos días seguintes, o 12 e 13 de setembro de 1925, diarios como El Sol, El Liberal e de novo La Libertad tivesen que recoller telegramas urxentes de Figueras e da axencia Febus desmentindo a nova e aclarando que todo era un erro mediático. Os propios empregados do penal responderon publicamente afirmando que Mamede seguía alí recluído, que "aínda ten para rato" e facendo un "caloroso eloxio do comportamento observado por Casanova no penal".

- A precisión sobre o remate da súa vida carceraria: O licenciamento (1928): Mamede foi trasladado na súa última etapa á Prisión Central de Santoña. Segundo a súa folla de servizos, foi licenciado definitivamente o 6 de decembro de 1928, tras cumprir 27 anos efectivos de presidio, e declarou que pasaba a fixar a súa residencia nas Grañas do Sor.

- A caridade pública (1929): Envellecido e sen recursos, realizou o camiño de volta a Galicia a pé. O 11 e 12 de xuño de 1929, as cabeceiras El Heraldo de Madrid e El Mundo rexistraron a súa chegada á Coruña mediante telegramas de última hora. Confirmaban que se dedicaba a "implorar a caridade pública" ante a natural curiosidade dos veciños, antes de conseguir integrarse por fin como obreiro nas obras do ferrocarril de Santiago.
Mamede Casanova non dobregou a súa mente ante os muros de Valencia nin de Figueras; simplemente cambiou de táctica. Deixou atrás os fusís e os canóns imaxinarios para coller o botiquín e as xeringas de vacinas, demostrando que o bandido máis célebre de Galicia soubo sobrevivir ao sistema converténdose nun recluso exemplar.
Do seu triste final non temos información fiable. Mellor lle sería a Mamede continuar na prisión de Figueras, onde estaba plenamente integrado e valorado no seu traballo na enfermería, que saír á rúa sen un posto de traballo nin familia de acollida. Non se coñece a súa data de falecemento, onde aconteceu nin o lugar onde está enterrado.
Hai un dato interesante: de volver ás Grañas do Sor, como figura no expediente da saída da cadea, a súa nai de seguro xa falecera. En cambio, a súa tía Manuela, que axudou a crialo e era a irmá máis nova de María, debía de seguir viva. Mamede tivo un vínculo afectivo moi forte con ela; no xuízo da Coruña, cando lle leron a sentenza da pena de morte, foi ela quen atendeu a súa nai no momento do desmaio. Seguiremos investigando.

NOTA:
1. Maza Gómez, Carlos. Mamed Casanova. Vida y leyenda. Bubok, eBook en PDF, p. 156. Dispoñible en www.bubok.es. (Nota: O texto recolle a entrevista realizada en 1963 a Antonio de Mena Polo, quen evoca o seu traballo directo co preso en Figueras).
Rivero, Manuel
Rivero, Manuel


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


PUBLICIDAD
ACTUALIDAD GALICIADIGITAL
Blog de GaliciaDigital
HOMENAXES EGERIA
PUBLICACIONES