O anónimo compañeiro de fuga de Mamede Casanova do penal de Melilla

O 8 de abril de 1906, a noticia dunha fuga audaz sacudiu o penal de Melilla. As primeiras crónicas falaban de dous confinados que lograran burlar a seguridade para gañar o "campo mouro". Mentres o fado de Mamede Casanova quedaba truncado de xeito irónico e teatral dentro dunha grúa portuaria de Melilla, o seu compañeiro de evasión, con quen a ben seguro trabara amizade na cadea, logrou cruzar a fronteira con éxito, desvanecéndose no deserto e deixando tras de si un rastro anónimo. Tiveron que pasar case trinta anos para que a xustiza, as envexas e a prensa lle puideran poñer nome e apelidos a aquel fuxido: tratábase de Celestino Rodríguez, o protagonista do célebre e sanguento "crime da Ferradura" de Santiago de Compostela.

O fío do pasado:
Antes de cruzar o seu destino co de Mamede Casanova en África, Celestino xa protagonizara un dos episodios máis negros da crónica xudicial galega. Unha noite do Apóstolo de 1901, na carballeira de Santa Susana, Celestino e a súa primeira muller, Manuela Carreira, asaltaron e mataron a un rico forasteiro para roubarlle a carteira. Aquel proceso causou un balbordo monumental en Compostela e na Coruña, onde os reos traballaran como camareiros. Condenado inicialmente á morte en garrote vil, a pena de Celestino foi conmutada pola de cadea perpetua, o que motivou o seu traslado ao penal de Melilla, onde agardaría a oportunidade de escapar.

A espantosa odisea:
A diferenza de Mamede, as precaucións de Celestino funcionaron. Tras deslizarse fóra do presidio, logrou internarse en territorio rifeño fóra do control do Estado. Alí foi onde atopou e se uniu a outros fuxidos e soldados desertores co obxectivo de acadar a zona francesa. Iniciouse entón unha marcha nocturna extrema e arriscada a través da kabila. Das oito persoas que emprenderon aquela fuxida á ventura, sete pereceron na horrenda proba. Só o rexo Celestino logrou sobrevivir e arribar a Trenesen, na zona francesa de Alxeria. Alí comezou unha metamorfose de identidades que superaría calquera guión de ficción:
Juan Pizarro López: Identidade adoptada en Alxeria tras declararse desertor do Exército español. Traballou como cociñeiro nun hotel cuxa dona era malagueña.
Manuel Santos Carreira: Nome co que conseguiu unha nova documentación no consulado de Cuba na Habana, tras embarcar nun buque americano. Baixo este nome viaxou a Cardiff e chegou a integrarse nunha expedición piadosa a Palestina.
Ángel Manuel Venancio Santos Carrera: O seu bautismo de reinvención en Huelva, onde exerceu de mariñeiro e camareiro no "Hotel Madrid". Tras facer crer que carecía de bautismo, un distinguido matrimonio da cidade apadriñouno o día da Virxe da Cinta, logrando así borrar legalmente o seu pasado.

O retorno da tentación:
Establecido de forma aparentemente honrada, Celestino casou de novo con Mercedes Ferreiro e montou negocios prósperos (panaderías e cafés) por Badaxoz, Cáceres, Zamora e Valladolid. Porén, en 1923, a morriña puido máis ca prudencia. Segundo el mesmo declararía, "de tanto ver pasar os trens cara Galicia entroulle a tentación". Volveu á Coruña, establecéndose como un exitoso industrial que exportaba percebes e marisco.
Aínda que fuxiu temporalmente a Oviedo e a León ao sospeitar que o recoñecían, o seu erro definitivo foi o afecto familiar. Celestino viaxaba ás agachadas e de xeito frecuente a unha aldea galega para visitar e facerlle luxosos agasallos á súa nai. A ostentación daquel misterioso visitante espertou as envexas e os receos veciñais. Alguén uniu os fíos do pasado e denunciouno como o fuxido da Ferradura, sendo detido o 16 de novembro de 1928. As probas dactilográficas e as marcas particulares do seu corpo confirmaron que o próspero comerciante Ángel Santos era o reo evadido de Melilla trinta anos atrás.

O nó do desenlace:
En outubro de 1933, de volta na Audiencia da Coruña, a historia repetíase coma nun espello do tempo. Para defendelo sentábase o mesmo letrado que avogara por el en 1901, don Manuel Casás. Fronte a un fiscal inflexible que solicitaba máis de once anos de cárcere por quebrantamento de condena, bigamia e uso de nome suposto, a defensa aferrábase á excepción xurídica de que aqueles vellos delitos xa prescribiran polo transcurso dos anos legais.

Vidas cruzadas no penal Figueras:
A análise en conxunto das traxectorias de Mamede Casanova e Celestino Rodríguez desvela un paralelismo asombroso que tivo o seu xerme na estreita amizade que ambos trabaron no penal de Melilla. Aquela mítica escapada de abril de 1906 foi un plan conxunto, concibido a dúas bandas, onde cada un xogou as súas cartas segundo o seu propio carácter: mentres Mamede optou por ser máis prudente, agardando polas sombras da noite pecha e correndo un risco milimétrico que acabou por delatalo na portuaria grúa de Melilla, Celestino arriscou moito máis, lanzándose ao deserto sen mirar atrás, unha audacia que lle valeu dar a volta ao mundo baixo diferentes identidades falsas.
Porén, a maior coincidencia histórica estaba por escribirse. Aínda que non compartiron cela no tempo, os dous vellos amigos de Melilla remataron por validar as súas vidas na Prisión Central de Figueras, consolidada na época como un centro de reclusión modélico. Mamede pasara alí longos anos totalmente integrado, converténdose nun excelente e valorado axudante de enfermaría, un labor modélico que facilitou o seu traslado á Prisión Central de Santoña na segunda metade de 1928, onde estivo moi pouco tempo antes de saír licenciado e libre o 6 de decembro dese mesmo ano.
Cunha precisión cronolóxica, case ao mesmo tempo que Mamede saía de Figueras camiño da súa liberdade en Santoña, Celestino era detido na Coruña nese mesmo novembro de 1928 e enviado polo poder xudicial a emular ao seu camarada no penal de Figueras. Alí, respirando o mesmo aire de rehabilitación que deixara Casanova, Celestino mantivo unha conduta igualmente "excelente", ata o punto de obter a liberdade condicional antes do seu xuízo de 1933. A crónica de Celestino Rodríguez pecha así un dos capítulos máis extraordinarios das fuxidas da prisión de Melilla: dous homes marcados pola lenda e o crime cuxos destinos, cruzados na mocidade e redimidos polo traballo en Figueras, demostraron que a realidade das nosas hemerotecas sempre supera á ficción.

A diverxencia fundamental:
Existe, porén, unha diferenza ética e de xustiza crucial entre ambos perfís: Celestino foi finalmente capturado e xulgado por un crime de sangue real, que si cometeu de forma efectiva xunto á súa dona na carballeira compostelá. Pola contra, a historia demostrou que Mamede Casanova cargou cunha inxusta lenda negra e foi condenado a cadea perpetua baseándose unicamente en testemuños falsos, indicios dubidosos e suposicións desacertadas arredor do crime da criada do cura das Grañas do Sor; unha atrocidade da que el sempre foi alleo.

Fonte documental: La Voz de Galicia, "Al cabo de treinta años. Después de las más extraordinarias andanzas, un condenado a muerte vuelve a sentarse en el banquillo. Celestino, el del crimen de la Herradura", mércores 4 de outubro de 1933, páxina 2.