O desterro de Mamede Casanova: crónica dun traslado do norte ao penal de Melilla

O camiño cara á conmutación da pena de morte de Mamede Casanova, lograda a finais de 1904, estivo marcado por atrancos mediáticos que semellaban xustificar o seu axustizamento. O episodio máis crítico tivo lugar no penal de Santoña en xuño dese ano, cun sanguento motín no que faleceu o director do centro, Ignacio López Álvarez. Malia que a prensa acusou de inmediato ao das Grañas do Sor de ser o cerebro da revolta, a verdade oficial acabou por impoñerse: Mamede permanecera alleo aos disturbios e foi o único recluso de todo o penal que non secundou o conflito e, por tanto, non sufriu castigo.
A pesar de probar a súa inocencia e conduta exemplar, a súa permanencia naquel centro resultou imposible; a saída de Santoña foi definitiva. A súa figura converteuse nun elemento incómodo que podía dificultar a calma da prisión. Aquí ábrese unha gran dúbida histórica: era unha presenza incómoda para o propio sistema carcerario, que vía nel un foco incontrolable de atención mediática, ou era incómoda para o resto dos internos, que o sinalaban por non sumarse ao motín?
Ante este dilema, o Goberno decretou a súa inmediata dispersión cara ao sur nun percorrido que cruzou a Península en xaneiro de 1905, espertando unha expectación inusitada ao seu paso, tal e como relataba El Imparcial do 17 de xaneiro de 1905: «Llegó ayer a Madrid de tránsito para aquella plaza de África. Mamed ha pernoctado la noche última en la Cárcel Modelo y continuará hoy su viaje a Cádiz». Diarios como El Día e o Diario Español do 18 e 19 de xaneiro de 1905 confirmaban que o norte de África sería o seu destino final fóra da xeografía ibérica ao publicar que naquel presidio: «Sufrirá la pena de cadena perpetua a la que fue condenado, el famoso bandido gallego».
Evitar que se converta no chibo expiatorio: Paradoxalmente, o comportamento modélico de Mamede no penal de Santoña foi o que provocou o seu desterro definitivo. Para o sistema penitenciario resultaba moi complicado xestionar un líder social que, no momento de maior violencia, elixiu a legalidade.
O illamento: O traslado a África neste caso non buscaba castigar un delito cometido, senón afastar un posible perigo, ademais de minguar o magnetismo que Mamede exercía sobre o pobo e sobre os seus propios compañeiros de prisión.
O fío que resiste: Nin os muros de Santoña nin a travesía ata Melilla lograron frear a imaxinación popular, que seguía vendo nas súas peripecias a loita dun home contra o seu destino lonxe da súa terra.
O nó do desenlace: o plan de fuga e a análise milimétrica da grúa. O muro de auga e ferro de África non foi abondo para conter o mozo rexo das Grañas do Sor. O verán de 1906 trouxo consigo o golpe máis audaz de Mamede. Aproveitando as fendas do réxime penitenciario militar de Melilla, logrou fuxir do recinto do penal xunto a outro confinado, un suceso que fixo circular de inmediato o rumor da súa escapada por toda a Península. O plan era estratéxico: gañar o "campo mouro", o territorio rifeño fóra do control do Estado onde a súa captura sería inviable.
Pero o fado de Casanova volveu xogar na súa contra. Mentres o seu compañeiro lograba cruzar a fronteira con éxito por empregar menos precaucións, a fuxida de Mamede quedou truncada por unha secuencia de feitos milimétricos:
O agocho temporal: Ao verse na obriga de agardar pola noite pecha para cruzar as liñas fronteirizas sen ser abatido, Mamede buscou refuxio na praza de Florentinos de Melilla. Alí descubriu un gran saco de lona voluminoso que penduraba dunha grúa portuaria. Nun movemento rápido, meteuse dentro del para camuflarse coa contorna e agardar a ocasión propicia para evadirse, tal e como apuntaba La Época do 20 de xullo de 1906: «Esperando la noche para dirigirse al campo moro, se metió en un saco que había colgado en una grúa».
O factor fortuíto: A astucia estivo a piques de saír ben, ata que un sarxento de administración militar que patrullaba a zona portuaria reparou no bulto esquecido. Convencido de que se trataba de mercadoría de contrabando deixada polos estibadores do peirao, o oficial dispúxose a baixalo para revisalo de inmediato, segundo confirmaba El Día do 20 de xullo de 1906: «Creyó por el abandono del bulto que aquello sería cosa de contrabando, y se dispuso a reconocerlo».
O asombroso desenlace: Ao abrir o saco, o militar topouse de fronte con Mamede Casanova. O "agasallo" que caeu de dentro do bulto de lona era unha das persoas máis buscadas do momento. Lonxe de botar man da violencia, de resistirse ou de intentar fuxir correndo, Mamede saíu do saco cunha calma pasmosa. Cun espírito case teatral e asumindo con enteireza que a súa sorte rematara, confesoulle tranquilamente ao sarxento o seu propósito frustrado e entregouse sen opoñer a máis mínima resistencia. Crónicas coincidentes de El Día e El Correo Español do 20 de xullo de 1906 relataban que o detido: «le contó tranquilamente que habiéndose fugado del presidio, esperaba dentro de la envoltura una ocasión propicia».
Cun lacónico "outra vez será", Mamede camiñou de volta cara á súa cela da man do militar. A detención na grúa puxo fin a unha fazaña que a prensa cualificou de "novelesca". Mamede Casanova volveu ás celas, pero a súa lenda continuou medrando. Aquela captura, cun punto de ironía tráxica, demostrou que, aínda desprovisto de armas e de terra firme, a súa capacidade para desafiar o poder permanecía intacta.
Este fracaso na grúa portuaria de Melilla non fixo máis que alimentar o mito: o home ao que non puideron culpar en Santoña nin conter en África demostraba que a súa verdadeira condena era converterse nun heroe indestrutible. Mentres os cegos e tullidos seguían cantando e vendendo romances sobre a súa vida polas feiras, mercados e romarías, acompañados da música da zanfona ou do acordeón, Mamede quedaba confinado no norte de África, confirmando que o home podía ser encerrado, pero o seu mito xa pertencía para sempre á memoria do seu pobo.