Caldaloba, a historia está aquí

A rebelión contra os Reis Católicos no norte de Lugo empezouna Pardo de Cela na Frouseira. Alí, desde onde se divisa parte da Mariña lucense e todo o val do Valadouro, Pardo de Cela amparado polas condicións orográficas daquela pena roqueira e defendido por un puñado de escudeiros, durante case tres anos, derrotou ás tropas dos reis casteláns, da Santa Hermandad do bispado mindoniense e dos fijosdalgo, que estaban comandadas polo Xustiza Maior Fernando de Acuña e dirixidas polo capitán Luis de Mudarra. Son clarificadoras as palabras de Acuña cando o reclaman para sofocar outra revolta e contesta «harto tenía que hacer que tenía çercado a Pedro Pardo na Frouseira», así como tamén a doazón que fai o capitán Luis de Mudarra á igrexa de San Martiño de Mondoñedo dunhas misas e un altar a San Bras e Santa Catalina «polas mortes que houbo na Frouseira». E hai documentos que nos confirman a «guerra» que se deu alí, o que demostra a forte loita que houbo naquela fortaleza para coller ao Mariscal. Malia iso, non puideron con el e recorreron á traizón para levalo ao cadafalso e degolalo en Mondoñedo. Pero a degolazón non puido coa rebeldía. Co que non contaban os Reis Católicos nin o Xustiza Maior, López de Haro, é que a súa filla, Constanza de Castro, doída pola degolazón do pai e curmán, meteuse en Vilaxoán para facerlles fronte aos reis casteláns que estaban sometendo a Galicia aos seus designios desmochando castelos e matando a todo aquel que non se pregaba aos seus mandatos. Dona Constanza colleu a bandeira rebelde do pai. E alí estivo máis dun ano, cercada polas tropas reais, as dos Andrade, as de Álvaro Ribadeneira e dunha serie de fijosdalgo como pon o documento: «Otrosi dixo el testigo que viera al dicho Diego de Luaçes... yr a la guerra de Froxera i a la de VillaJuan donde fueran llamados los omes fijosdalgo del dicho Regno de Gallizia a servir por fijodalgo en conpañia de otros fijosdalgo de quella tierra». E igual que pasou na Frouseira, que houbo que traizoar ao Mariscal para collelo, en Caldaloba houbo que envelenar as augas da fortaleza para poder con dona Constanza e os seus. Quedaron vivos, catro, os demais morreron ben pola loita ou ben envelenados. E alí están soterrados naquela contorna. Caldaloba é un camposanto de héroes, un símbolo da resistencia contra Castela e dona Constanza a súa heroína. A Historia está aquí, con meses de loita e mortes. ¡Señores da Xunta de Galicia!: nas suas mans está conservala. Agora son propietarios de Caldaloba. Non hai desculpa posíbel.