A reconstrución histórica dos castigos penitenciarios na Galicia de principios do século XX pon os cabelos
como escarpeas, arrepía a alma e encolle o corazón. O rastro documental de Mamede Casanova trasládanos de xeito recorrente aos muros infectos do penal do Parrote e ao illamento do Castelo de San Antón. Porén, para comprender a verdadeira dimensión do tormento ao que foi sometido o mozo das Grañas do Sor, é necesario abandonar por un instante os legados da Audiencia e mirar de fronte aos instrumentos da opresión.
Unha recente visita institucional ao Concello de Lucillo, nas terras da Maragatería, permitiume examinar e tocar fisicamente un xogo orixinal de grillóns decimonónicos (Fig. 1). Ver e sopesar ese artiluxio de tortura estatal é unha experiencia sobrecolledora. Non estamos ante un simple elemento de contención; os grillóns son a encarnación física da barbarie, unha fría engrenaxe de ferro forxado deseñada minuciosamente para deshumanizar, quebrar a vontade e destruír o corpo do prisioneiro.
A mecánica do sufrimento: catorce libras de submisión
A haxiografía popular do bandoleirismo adoita idealizar as cadeas como un abaloiro da rebeldía, pero a realidade de todos os depósitos municipais e os penais da época era dunha crueldade intolerable.
Os grillóns constaban de dúas pesadas abrazadeiras de ferro (Fig. 2), remachadas ou pechadas con pasadores de rosca, que se axustaban directamente sobre os nocellos do reo, unidas por unha barra ou cadea curta de elos macizos (Fig. 3).
O tormento que infrinxían combinaba con precisión a destrución física e a psicolóxica:
O peso da condena: As crónicas do motín de 1903 na prisión da Coruña confirman que Mamede Casanova arrastraba sobre as súas pernas un peso morto de ata 14 libras de ferro. Cada paso requiría un esforzo muscular extenuante, convertendo o mero feito de andar nun exercicio de fatiga perpetua.
O desgaste da carne: Ao carecer de calquera tipo de protección ou forro, o rozamento continuo do ferro rugoso contra a pel provocaba laceracións, chagas e úlceras sanguentas que rara vez sandaban nas condicións inmundas e húmidas das celas.
A atrofia e a inmobilidade: Concibidos para impedir a fuxida, os grillóns limitaban a apertura das pernas a apenas uns centímetros. O confinamento prolongado baixo este cepo provocaba a atrofia irreversible dos tendóns, dores insoportables e a perda da densidade ósea.
O ferro fronte á dignidade
Contemplando os grillóns en Lucillo (Fig. 4), resulta inevitable conectar o seu frío metalúrxico coa asombrosa fortaleza física e mental de Mamede. Convertido polo Estado nun inimigo público ao que era urxente dobregar, o mozo astuto e desafiante experimentou nos seus propios ósos o sadismo dun sistema penitenciario en flagrante descomposición.
Soportar o peso das 14 libras na escuridade dos nichos de rocha viva, e aíña así conservar a enteireza para liderar rebelións e desafiar ás xuntas de disciplina, eleva a figura de Mamede máis alá da crónica negra.
Os grillóns de Lucillo permanecen hoxe como un testemuño mudo dese tempo de sombras. A súa visión non só estremece, senón que nos obriga, como investigadores e cronistas, a seguir mergullando no Parrote e en San Antón para rescatar a verdade espida. Desvelar o horror do castigo é a única vía para outorgar á memoria histórica a dignidade que o terror do Estado pretendeu arrebatarlle a Mamede.
Fig. 1. Vista xeral dos grillóns e cadeas de ferro forxado custodiados no Concello de Lucillo (León). Fonte: Arquivo documental do Concello de Lucillo / Fotografía cedida polo alcalde, D. Pedro de Cabo Martínez.
Fig. 2. Detalle do mecanismo de peche e as abrazadeiras de ferro destinadas aos nocellos do prisioneiro. Fonte: Arquivo documental do Concello de Lucillo / Fotografía cedida polo alcalde, D. Pedro de Cabo Martínez.
Fig. 3. Primeiro plano dos elos macizos de unión, deseñados para limitar severamente a mobilidade do reo. Fonte: Arquivo documental do Concello de Lucillo / Fotografía cedida polo alcalde, D. Pedro de Cabo Martínez.
Fig. 4. Outra perspectiva do conxunto histórico da forxa, onde se aprecia o desgaste e o óxido do instrumental penal. Fonte: Arquivo documental do Concello de Lucillo / Fotografía cedida polo alcalde, D. Pedro de Cabo.
