Dúas visións contrapostas de Mamede Casanova

Emilia Pardo Bazán e Ramón María del Valle-Inclán
A crónica negra e o fenómeno do bandoleirismo en Galicia non só encheron as páxinas de sucesos a principios do século XX, senón que actuaron como un complexo espello onde as mentes máis brillantes da nosa literatura proxectaron as súas propias neuroses, ideoloxías e estéticas. Ningún caso ilustra mellor esta fractura intelectual que o de Mamede Casanova, o mozo de Grañas do Sor coñecido popularmente como "Toribio". Arredor da súa captura e mítica fuxida erguéronse dúas colosais figuras das nosas letras, sostendo miradas diametralmente opostas: Emilia Pardo Bazán e Ramón María del Valle-Inclán.
Mentres a condesa de Pardo Bazán ollaba o caso coa severidade racional do positivismo penal e o naturalismo, Valle-Inclán caeu rendido ante a potencia tráxica e o magnetismo de Mamede. Un violento contraponto entre a orde da civilización burguesa e a fascinación polo tráxico e o abismo existencial.

Mamede Casanova: O contrapunto
Pardo Bazán: Orde e civilización / Crítica ao "romanticismo reo" / O cura é un heroe cívico.
Valle-Inclán: Fascinación moral / Estética do "capitán renacentista" / O cura é un Xudas.

Pardo Bazán: A civilización contra o «romanticismo criminal»
Para a condesa de Pardo Bazán, que escribía a súa crónica «La vida contemporánea» en La Ilustración Artística o 12 de xaneiro de 1903, o balbordo social arredor de Mamede Casanova era un síntoma de alarmante hipocrisía colectiva. Cunha postura moral ríxida e profiláctica, dona Emilia escandalizábase de que a mesma sociedade que se queixaba da insuficiencia policial, se aliñase despois «cun derroche de romanticismo» á beira do delincuente:
«No pudiendo idealizar á un revolucionario, se idealiza á un tram[pista]... á un ladrón, á un asesino. Corrientes de simpatía van hacia el deslucido héroe de una odisea que canta la música callejera del romance».
Para Pardo Bazán non había heroísmo posible nun home acusado de roubo e do brutal asasinato "dunha ancián") na reitoral das Grañas do Sor. Cun bisturí puramente positivista, a escritora saíu na defensa do cura de Freixo -a quen o pobo consideraba un "Xudas" por guiar á Garda Civil na captura do fuxido-, acusando á masa de confundir o crime co mito: «no ha faltado quien mirase como á un Judas al cura de Freijo, que facilitó á la guardia civil los medios para conseguir la captura del bandido Mamed Casanova, nuestro Fra Diavolo». Fronte á sensiblería dos romances de cego, a condesa impoñía a necesidade de orde.

Valle-Inclán: A transfiguración estética do fuxido
Moi outra cousa era o que fervía na mente de Valle-Inclán. Onde a condesa vía patoloxía social e barbarie, o arousán vía literatura viva, traxedia clásica e a estirpe daqueles homes que outrora conquistaban imperios. No seu artigo «Un retrato», publicado en El Liberal o 2 de febreiro de 1903 a raíz dunha fotografía de Mamede en ABC, Valle operou unha audaz transfiguración mítica de Mamede:
«El célebre bandolero tiene el gesto sombrío, dominador y galán, con que aparecen en los retratos antiguos los capitanes del Renacimiento: es hermoso como un bastardo de César Borgia. En el siglo XVI hubiera conquistado su real ejecutoria de hidalguía peleando bajo las banderas de Gonzalo de Córdova ó del duque de Alba...»
Para Valle-Inclán, Mamede simplemente errou de época. Se tivese nacido catro séculos antes, os seus mesmos actos de violencia no estranxeiro non o terían levado ao garrote vil, senón a fundar un pazo na montaña galega e a obter un enterramento nobre baixo un arco sepulcral.
O escritor non dubidou en confesar a súa «extraña fascinación moral» por estes rebeldes que «desdeñan la ley, que desdeñan el peligro y que desdeñan la muerte». De feito, nese mesmo texto recolle fascinado a lenda de cando un Mamede de quince anos desenterrou a un indiano rico para vestirse coa súa mortalla e acudir ao propio velorio a dar o pésame, unha escena lúgubre e burlesca que Valle-Inclán cualificou como unha «fantasía urdida por el príncipe Hamlet» e que, décadas máis tarde, transmutaría en ouro dramático para o fío condutor do seu esperpento Las galas del difunto.

O veredicto final: Dúas Galicias irreconciliables
O choque de opinións sobre o mozo de Grañas do Sor pon de manifesto dúas formas antitéticas de entender a condición humana e a arte ás portas do século XX.
Por un lado, a Pardo Bazán máis racional, que esixía extirpar a delincuencia sen compasión poética para que a sociedade puidese avanzar cara ao progreso. Polo outro, un Valle-Inclán provocador e pre-esperpéntico, que pechaba o seu artigo cunha queixa existencial de tintes nietzscheanos, afirmando que a desaparición de homes salvaxes e impetuosos coma Mamede era o síntoma inequívoco dunha sociedade covarde e gris: «Desgraciadamente, ya quedan pocas almas así. ¿Será verdad que cuando se extinguen por completo, las razas agonizan?».
Hoxe, ao ler en paralelo as liñas de ambos autores, descubrimos que o caso de Mamede Casanova foi moito máis que un suceso nas fragas do Sor; foi o campo de batalla intelectual onde dous titáns das nosas letras disputaron, a golpe de pluma, as fronteiras entre a xustiza, a beleza, a orde e a liberdade.