Mamede regresa do Penal de Santoña ao da Coruña: o carisma inquebrantable dun mito

A estratexia de desterro, illamento e silencio deseñada polas autoridades fracasou por completo. Catro meses despois de ser confinado no penal de Santoña co obxectivo de arrefriar a súa lenda, a maquinaria xudicial viuse obrigada a decretar o retorno de Mamede Casanova á Coruña en decembro de 1903 para responder polo proceso de Ortigueira e o crime de Grañas do Sor. O réxime, consciente do perigo que supuña a reactivación do mito no seu territorio, tentou orquestrar o traslado baixo o máis estrito segredo oficial. Porén, as hemerotecas da época (El Heraldo, El Correo Español, El Diario Español, El Día, El Imparcial ou La Época) certifican a total impotencia do Estado: o regreso de Mamede, tamén chamado "Toribio" non foi un discreto trámite de condución de presos, senón unha auténtica viaxe triunfal. O ferrollo informativo da Dirección Xeneral de Prisións disolveuse ante a complicidade dunha sociedade civil que non vía en Mamede un perigoso bandido, senón un símbolo de audacia, valentía e rebeldía dos humildes e indefensos.

Estes son os catro eixes analíticos que definiron as xornadas críticas do retorno de Mamede, onde o aparato represivo, superado polo carisma do recluso, tivo que precaverse non xa das súas fuxidas, senón das manifestacións de agarimo e de compromiso dun pobo entregado ao seu referente ético, moral e valente:

1. Pánico á apoteose popular: As autoridades deseñaron o traslado coa obsesión neurótica, tocando o irracional de ocultar a data exacta e a ruta do tren no que viaxaba Mamede. O plan inicial contemplaba facelo descender de incógnito na estación periférica do Pasaxe, para despois embarcalo ás agachadas nunha falúa cara á rocha illada do Castelo de San Antón. No deseño deste plan, non había nada novo, era copia do que o levou a Santoña. Esta fobia gobernamental a que a poboación soubese do seu paso tiña unha razón de peso reflectida en determinada prensa como a de El Correo Español: o temor non era que o recluso fixera unha nova e espectacular fuxida, senón o pánico institucional a non dar contido ás aclamacións e ás manifestacións de simpatía colectiva que deslexitimaban o poder do Estado. As precaucións non se tomaban só para protexer a orde, senón para protexer a dignidade ferida dun sistema que se sabía vencido no terreo dos afectos e da loita contra as inxustizas.

2. O clamor no andén desafiando ao temporal: O dispositivo de segredo absoluto volveu ser ineficiente grazas á rede de información popular. Malia que ninguén debía coñecer a hora de chegada, no momento en que o tren mixto que custodiaba a Mamede -baixo a estrita garda de catro números da Garda Civil- se detivo na estación da Coruña, o andén foi tomado por un xentío inmenso. O desafío á autoridade fíxose aínda máis evidente fóra da terminal: baixo un vento furacanado e unha choiva torrencial que azoutaba a cidade, a multitude, lonxe de dispersarse, foise compactando cada vez máis ao redor da comitiva. O traxecto ata o presidio transformouse nunha inmensa marcha procesional onde a xente desafiou as inclemencias do tempo e as baionetas só para render tributo de admiración a Mamede.

3. O "Heroe de Grañas" e a ledicia do cárcere: O magnetismo de Mamede operaba con idéntica forza a ambos os dous lados dos muros de pedra. Mentres a multitude nas rúas o aclamaba abertamente cos berros desafiantes de "¡Viva Toribio!" ou "¡Viva Mamede!" e o bautizaba co título popular de "o heroe de Grañas", no interior da prisión provincial repetiuse o mesmo fenómeno. Ao escoitar as voces e o balbordo que viña do exterior anunciando a chegada de Mamede, a totalidade da poboación reclusa amoreouse nas reixas das ventás. Os presos romperon en berros de xúbilo e saudaron con xenuína ledicia ao seu compañeiro, recoñecendo nel ao mozo que encarnaba a dignidade, os valores, a valentía e o rexeitamento da crueldade carceraria. Ante esta perigosa comuñón interna, os oficiais tiveron que recluílo de urxencia nun calabozo de illamento para evitar que o penal se convertese nun fervedoiro incontrolable.

4. O dono do relato público: O carisma de Mamede Casanova e o afecto incondicional da inmensa maioría do pobo galego apagaban as faíscas de certos sectores reaccionarios e diluían a forza do poder e o seu discurso oficial. Malia a gravidade do horizonte penal que se lle presentaba en poucos días -coa petición fiscal de vinte anos pola súa fuga do cárcere de Ortigueira e a pena de morte agardándoo polo caso do asasinato da criada do cura das Grañas do Sor, un crime que, por certo, el nunca cometeu- Mamede regresaba á súa terra. Con este retorno, reforzaba o vínculo cos seus non como un reo derrotado, senón como o dono absoluto do relato público. Ningún fiscal nin ningún muro de Santoña lograra minguar o capital máis valioso do mal chamado "último bandoleiro": o agarimo incondicional e o respecto dun pobo que vía nel o reflexo da súa propia audacia e o triunfo do talento sobre as cadeas e a represión brutal do poder do Estado.