Mamede Casanova camiño do Penal de Santoña

O heroe do pobo fronte ao desterro oficial
A maquinaria represiva do Estado, incapaz de crebar a vontade de Mamede Casanova no calabozo subterráneo do Castelo de San Antón, activou en xullo de 1903 un novo mecanismo de neutralización: o desterro ao Penal de Santoña. A xustiza oficial pretendía camuflar o traslado baixo a aparencia dun trámite burocrático e ordinario, asinado con antelación pelo Director Xeneral de Penais, tal e como teimaban en difundir as notas oficiais da prensa madrileña (La Época ou El Universo) nun intento desesperado por acalar o pánico carcelario. Porén, as hemerotecas (El Correo Español, El Diario Español, El Ejército Español ou El Siglo Futuro) desmenten o relato do réxime. O traslado ás catro da madrugada, envolto no máis absoluto segredo e executado por terra e mar, non foi un trámite, senón unha fuxida cara adiante das propias autoridades, aterrorizadas ante o magnetismo dun mozo que convertía cada cadea nunha lenda de resistencia e cada cárcere nun fervedoiro de admiración popular.
Estes son os contrastes analíticos que marcaron as catro horas críticas dun operativo de incógnito, onde chocaron a urxencia do aparato represivo, a dignidade de Mamede e a inquebrantable solidariedade dun pobo que desafiou ao terror institucional para dar agarimo e socorrelo coa axuda económica que ía precisar tan lonxe das súas moradas:

1. O pánico dos carceleiros: O desterro a Cantabria precipitouse pola desesperación e o insomnio do xefe do Castelo de San Antón. O comandante vivía nun estado de inquedanza permanente, incapaz de controlar a un preso que burlaba as leis da física. O abraio dos oficiais converteuse en pánico cando descubriron que Mamede, confinado nun nicho subterráneo iluminado por unha lámpada de aceite, saía ao patio mudado de roupa interior, de calcetíns e de traxe a pesar de ter postos os pesados grilletes. Con "gravedade diplomática" e ironía galante, o propio Casanova mofouse dos seus gardas demostrándolles como, grazas á súa asombrosa elasticidade, era capaz de quitar o chaleco sen sacar as mangas da chaqueta e de poñer os pantalóns cos ferros postos. Ante estas "axilidades" inexplicables que humillaban ao sistema, o director esixiu a súa inmediata evacuación fóra de Galicia.

2. A comitiva de incógnito: Para evitar o balbordo e a axitación social na Coruña, as autoridades deseñaron un traslado clandestino ás catro da mañá, "ao raiar o día". Un tenente e tres números da Garda Civil, apoiados por unha falúa de carabineiros de mar, acudiron a espertalo en segredo. Lonxe de amedrentarse, Mamede lavouse con parsimonia e acicalouse coas súas mellores galas para marchar ao exilio: un rechamante traxe azul, camiseta vermella, corbata de nudo e unha novidosa gorra de chauffeur que, sumada á barba que lle medrara na reclusión, facíao lucir ante as crónicas coma un home "interesante, ben parecido e case guapo". Os gardas, asustados pola súa "ligereza e astucia", non se fiaron dos ferros e amarráronlle as bonecas cunha cadea e os brazos ás costas cunha "tripla volta de corda". Embarcado ata a pontiña do Pasaxe, a comitiva obrigouno a camiñar a pé polas vías do tren para esquivar os ollos da cidade.

3. Fervor popular e o pranto das "almas tenras": O ferrollo informativo do Goberno fracasou estrepitosamente ante a rede de solidariedade campesiña. A nova do paso do fuxitivo polas vías correu coma a pólvora entre as paisanos. Ao espertar, unha multitude de labregos "aguilloados pola curiosidade" e o afecto invadiu masivamente os andéns da estación do Burgo, obrigando aos gardas a agochar a Mamede entre o arboredo ata a chegada do tren mixto ascendente. Alí deuse o maior desafío ao poder estatal: os campesiños organizaron unha colecta pública improvisada para entregarlle un capital en metálico co que sobrevivir no presidio. Mentres os homes manifestaban unha "extraordinaria admiración" polo fuxitivo, as mulleres choraban "de amor e de pena" polos seus "hermosos ojos". O magnetismo de Mamede era de tal magnitude que deixaba na Coruña a tres mozas coas que mantiña activa correspondencia amorosa e o recordo de aquela reclusa anónima que, emulando un conto de Emilia Pardo Bazán, lle lavaba e recosía a roupa no cárcere co maior dos agarimos.

4. A rabia institucional: O impacto de Casanova na sociedade da época desatou a carraxe de determinados estamentos. Entre eles é de salientar a cabeceira de La Correspondencia Militar, que publicou unha amarga queixa denunciando con indignación que a subscrición pública para axudar ao "criminal impenitente" recadara en só unha semana moito máis diñeiro do que lograba xuntar o Estado nun ano para erguer un monumento aos soldados mortos en campaña. Aínda así, o horizonte de Mamede en Santoña presentábase incerto; as autoridades cántabras destinárono ao patio común baixo un réxime de vixilancia extrema para evitar a fuxida, mentres o presidio se tinguía de sangue por mor dos disparos dos sentinelas contra outros internos que desafiaban as fiestras. Con todo, Mamede sabía que a súa estancia no norte sería temporal: a xustiza reclamaba o seu pronto retorno á Coruña para responder polas causas pendentes das Grañas do Sor, onde o fiscal mantiña firme a petición da pena capital. "Volverá á Coruña se non se fuga", sentenciaba con retranca a prensa militar, consciente de que ningunha corda nin ningún muro podían conter para sempre ao "último bandoleiro", cousa que non era Mamede; en realidade, era imposible encerrar a tanto talento e valentía xuntos dentro dun presidio.