Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

Respecto, gratitude e dignidade

Rivero, Manuel - jueves, 27 de agosto de 2026
O asombroso e culto adeus de Mamede Casanova camiño do penal da Coruña

A historia penal de Galicia está ateigada de personaxes escuros, homes de monte e coitelo que deixaron un rastro de sangue e pavor na memoria colectiva. Porén, o arquivo histórico de La Voz de Galicia bríndanos ás veces un espello radicalmente distinto: o dun preso que espertaba máis fascinación que medo, e que fixo do seu traslado penitenciario unha verdadeira demostración de respecto, gratitude e dignidade. Mamede Casanova, o alcumado (Toribio), non era un bandoleiro común; era un reo que lía xornais e novelas, escribía poemas e cartas de amor, estudaba a gramática castelá que mantiña a elegancia co balazo do Mauser aínda fresco na chaqueta, a modo de testemuña do seu brutal apresamento na reitoral do Freixo.
Viaxemos no tempo ata a primavera de 1903 a través das crónicas dos correspondentes de prensa de La Voz de Galicia en Pontedeume e na Coruña, cuxas liñas son hoxe un tesouro documental de incalculable valor humano.

Crónicas de 'La Voz de Galicia'

O tránsito por Pontedeume (Crónica enviada o 16 de abril, publicada o sábado 18 de abril de 1903)
«A las doce de la mañana de hoy y conducido por la Guardia Civil, ha llegado á este pueblo el tristemente célebre Mamed Casanova (a) Toribio, que va de tránsito para La Coruña. Por la tarde estuve á visitarle, habiéndome rogado hiciese presente, por medio de La Voz, al pueblo de Ferrol, á la Guardia Civil que lo condujo y al jefe de esta cárcel, su agradecimiento por las deferencias que le han guardado. Desde Ferrol á este pueblo ha reunido de limosnas, según me ha dicho, de nueve á diez pesos. Se queja algunas veces, cuando hay variación en el tiempo, de la herida que se le causó al ser detenido. Sus propósitos, antes de ser detenido, eran marchar para América, para lo cual andaba ya reuniendo dinero, según sus manifestaciones. Esta es ya la segunda vez que pernocta en esta cárcel Mamed, pues hace cinco años pasó en tránsito para La Coruña. En este pueblo está siendo muy visitado, pues á todos inspira gran curiosidad conocerlo. Su aspecto es simpático y viste la chaqueta negra que tenía puesta cuando fué herido. Dice que hace tiempo que no lee periódicos, y que ahora se dedica á leer novelas, de las cuales aprende algunas lecciones. Fué conducido á Betanzos, en donde ingresó y pernoctará.»

A chegada á Coruña - "La llegada de Mamed" (Sábado, 28 de marzo de 1903)
«Al anochecer se divulgó por La Coruña la noticia de que Toribio entraría en esta capital á las diez de la noche. El aviso no resultó inexacto. Las diez menos minutos de la noche eran cuando se vió pasar por la calle de Caballeros á un joven de regular estatura con la barba afeitada, vestido de negro, cubierto del polvo del camino, llevando en la cabeza una gorra de visera. Iba convenientemente esposado. Detrás le seguía una pareja de la Guardia Civil, el cabo Teófilo Rey y el guardia José Blanco. Custodiaban al verdadero Mamed Casanova. En la calle de Caballeros empezó á formarse detrás de Toribio, una numerosa manifestación de chiquillos que fué en aumento hasta su llegada á la cárcel. La turba de muchachos vitoreaba al bandido, parodiando las coplas callejeras inventadas con motivo de sus hazañas en las Grañas del Sor. La turba se agolpaba por ver de cerca á Mamed. Varios municipales prestaron auxilio á la benemérita para contener á los curiosos y abrir paso entre ellos al detenido.»

Recibimiento en la cárcel
«En el presentado de la cárcel se hizo cargo del preso el director del establecimiento D. Blas Hurtado. Se anotó su ficha antropométrica sometiéndosele luego á un cacheo. De lo que en éste se le encontró sólo se le dejó el tabaco y dos pesetas de las 180 que tenía, advirtiéndosele que podía diariamente pedir del dinero que dejó en depósito, el que precisase. Al entrar Mamed en el presentado de la cárcel saludó guiñando un ojo á un preso que allí estaba, al que conoció cuando fué trasladado de Ortigueira á Ferrol. Después del cacheo se le alojó colocándole unos fuertes grillos en los pies, en uno de los calabozos que comunican con el patio del establecimiento y que da al mar. Toribio ingresó en la celda sin que se hubiese alterado su serenidad. De Betanzos salió montado en un caballo al amanecer de ayer llegando á Iñás al medio día. Hasta el anochecer en que se dirigió á La Coruña estuvo en el cuartel puesto de la Guardia Civil.»

Ideas destacadas das dúas crónicas:

Un reo educado e agradecido
: Lonxe de amosarse hostil coas institucións, Casanova utiliza a prensa en Pontedeume para pregar que se faga público o súa profunda gratitude á Garda Civil, ao xefe de prisión e ao pobo de Ferrol polas «deferencias» e o trato humanitario recibido.

O refuxio intelectual das novelas: Nun tempo onde o analfabetismo era a norma no mundo do crime, Toribio confesa que abandonou a prensa mundana para consagrarse á lectura de novelas, xustificando de xeito inmellorable que delas «aprende algunhas leccións». Un auténtico trazo de persoa culta e con inquedanzas.

A chaqueta do Freixo e o Mauser: A dignidade e o simbolismo físico do seu perfil apréciase na súa indumentaria. Veste a mesma chaqueta negra coa que foi tiroteado e detido na reitoral do Freixo, unha peza que aínda conserva o histórico furado de bala do fusil Mauser disparado pola Garda Civil que lle perforou un pulmón, e apunto estivo de desangrarse.

O contraste da tortura - Trato cruel na Coruña: Fronte ás cortesías experimentadas na prisión de Ferrol e na de Pontedeume, a chegada á Coruña supuxo un punto de inflexión marcado pola dureza extrema do sistema carcerario. O réxime do penal coruñés destaca pola imposición dun trato cruel e traumático: tras o cacheo, o reo foi recluído de inmediato «colocándole unos fuertes grillos en los pies» nun calabozo húmido e exposto que daba directamente ao mar, unha imposición de castigo físico e tortura que non sufriu nas etapas previas do seu apresamento nin nos demais penais que lle tocou estar..

O apoio popular e o magnetismo carcerario: O mozo das Grañas do Sor espertou un respecto inmenso, curiosidade e compaixón por onde pasou. Ao longo do seu camiño a xente deulle esmolas voluntarias ata xuntar dez pesos. Ese magnetismo vese tamén no seu ingreso na prisión da Coruña, onde mantén a camaradería guiñándolle un ollo con picardía a un reo que coñecera na prisión de Ferrol.

A modo de epílogo
Un calabozo fronte ao Atlántico

A viaxe de Mamede Casanova, feita a cabalo e a pé desde Betanzos (onde pernoctou tras saír de Pontedeume) cunha paraxe intermedia no cuartel de Iñás, culminou baixo o solpor herculino cunha ruidosa comitiva de nenos que cantaban aa fazañas do mozo das Grañas do Sor. Tras o rexistro antropométrico e a incautación do seu capital -deixándolle só o tabaco e dúas pesetas das 180 que portaba- o director Blas Hurtado ordenou o seu internamento.
Mamede quedou confinado no Penal. O seu calabozo miraba directamente ao mar, a través do cal podía ver a luz a través dunha estreita xanela. Soportaba uns pesados grillos de ferro nos pés. A pesar das adversidades, que irían en aumento, nun curto período de tempo, conservou intacta a súa resistencia, valentía, serenidade e resiliencia.
As hemerotecas gardan aínda máis segredos que iremos contando semana a semana.

Fontes documentais:
Hemeroteca histórica do diario La Voz de Galicia, Ano XXII, número 6.960, correspondente ao sábado 28 de marzo de 1903 (Crónicas: «La llegada de Mamed» e «Recibimiento en la cárcel»).
Hemeroteca histórica do diario La Voz de Galicia, Ano XXII, número 6.980, correspondente ao sábado 18 de abril de 1903 (Crónica: «Mamed Casanova (De Ferrol á La Coruña)», correspondencia desde Pontedeume).
Rivero, Manuel
Rivero, Manuel


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


PUBLICIDAD
ACTUALIDAD GALICIADIGITAL
Blog de GaliciaDigital
HOMENAXES EGERIA
PUBLICACIONES