A falsa polarización entre Lula e a extrema dereita

No escenario político brasileiro consolidouse a idea de que, desde a primeira vitoria de Luiz Inácio Lula da Silva (Partido dos Trabalhadores - PT) nas eleccións presidenciais de 2002, instaurouse no Brasil unha forte polarización política. Unha disputa por narrativas que foi gañando intensidade entre a "esquerda" e a "dereita", impulsada por un electorado cada vez máis mobilizado, especialmente a partir de 2013.

Así aconteceu nas eleccións de 2014, entre Dilma Rousseff (PT) e Aécio Neves (PSDB); nas de 2018, entre Fernando Haddad (PT) e Jair Bolsonaro (PSL); e nas de 2022, entre Lula (PT) e Jair Bolsonaro (PL). Neste contexto, o Partido dos Trabalhadores (PT) sería presentado como representante do campo da "esquerda", mentres que Aécio Neves e Jair Bolsonaro foron presentados como os principais representantes da "dereita" brasileira.

En 2026 volve falarse de polarización no Brasil, onde Lula (PT) sería o candidato máis destacado da "esquerda", mentres que figuras como Flávio Bolsonaro (PL), Tarcísio de Freitas (Republicanos) e Romeu Zema (Novo) encarnarían a "dereita". Porén, esta narrativa escurece unha cuestión máis profunda: estes dous "supostos polos" pertencen ao mesmo campo. Como diría o filósofo Michel Pêcheux, os catro candidatos citados están inscritos na mesma formación ideolóxica capitalista. Deste xeito, non existe unha polarización no sentido estrito da ideoloxía, senón distintas maneiras de exercer a gobernanza do capitalismo. Ou, formulado en termos máis técnicos, forman parte dunha mesma formación ideolóxica, aínda que estean atravesados por formacións discursivas diferentes.

Neste caso concreto, atopamos dúas vertentes da dereita: a) a extrema dereita, autoritaria, culturalmente reaccionaria e economicamente depredadora (PL, Republicanos e Novo); e b) a dereita progresista, socialmente inclusiva, aínda que igualmente comprometida coa lóxica do capital (PT). Este breve artigo propón desmontar a falsa polarización e mostrar que, no esencial da estrutura económica, non existe antagonismo ideolóxico entre Lula e a extrema dereita; porén, si existen formas diferentes de xestionar o mesmo sistema.

O texto divídese en catro partes: 1. Por que Lula é de dereita?; 2. Que ofrece a extrema dereita?; 3. Que ofrece o PT?; 4. Análise marxista do escenario político brasileiro en 2026.


1. Por que Lula é de dereita?
Lula e o PT gobernaron dentro dos límites dunha "democracia" burguesa. Os gobernos petistas xestionaron o capitalismo e nunca cuestionaron a propiedade privada dos medios de produción nin intentaron romper co capitalismo. Pola contra, durante os seus mandatos, as elites económicas brasileiras incrementaron aínda máis a súa riqueza.

No ámbito da política económica, mantívose o chamado tripé macroeconómico (tipo de cambio flotante, meta de inflación e superávit primario), reforzouse o agronegocio e preservouse a "autonomia" do Banco Central. Lula deixou a Presidencia cunhas das maiores taxas de lucro empresarial da historia recente do Brasil. Os grandes bancos, as empresas automobilísticas e os exportadores de materias primas nunca obtiveron lucros tan elevados.

Gobernou en alianza co PMDB (centro dereita), con sectores do agronegocio e coa Fiesp (Federação das Indústrias do Estado de São Paulo). Nunca defendeu a estatización dos medios de produción nin a abolición da propiedade privada. En consecuencia, non impulsou reformas estruturais consideradas necesarias. Non modificou a estrutura tributaria regresiva, non rompeu co rentismo financeiro, non implantou un control dos capitais nin manifestou interese por unha reforma agraria.

Desde unha perspectiva marxista, Lula e o PT son xestores do capitalismo con programas de compensación social; é dicir, representan unha dereita progresista dentro dunha lóxica liberal. Ao tempo que os propietarios dos medios de produción acumulan cada vez máis riqueza, resulta necesario manter programas sociais que garantan aos asalariados os recursos mínimos para a súa supervivencia e para que continúen consumindo. A mellora das condicións de vida da clase traballadora durante os gobernos petistas tamén foi unha forma de facer que o empresariado enriquecese aínda máis mediante a transferencia directa de renda dos sectores máis pobres aos máis ricos.

2. Que ofrece a extrema dereita?
Afirmar que Lula é de dereita non significa equiparalo con Flávio Bolsonaro ou con Tarcísio de Freitas. As diferenzas entre eles son enormes no plano social, civilizatorio e da gobernanza.

No relativo ao autoritarismo, Jair e Flávio Bolsonaro defenderon a intervención militar, atacaron o Supremo Tribunal Federal (STF), normalizaron a tortura e o discurso de odio. Promoveron o aumento da deforestación na Amazonia, negaron a ciencia e impulsaron o uso da cloroquina. Ademais, estiveron implicados no esquema de sobreprezo na compra de doses da vacina contra a COVID-19 (todo isto documentado e publicado en diversas fontes). Tamén se manifestaron contra a política de cotas e os dereitos humanos, e participaron no desmantelamento de políticas sociais, como os programas de asistencia destinados aos sectores máis vulnerables.

A dereita institucional e a extrema dereita levan anos actuando contra os intereses do pobo brasileiro. Nun período de dez anos poden observarse algunhas das medidas máis lesivas para o Brasil. O golpe de 2016 foi unha ponte cara ao abismo. Desde unha perspectiva marxista, o "impeachment" de Dilma Rousseff non constituíu un proceso institucional, senón un golpe no marco da loita de clases. O programa "Uma Ponte para o Futuro", elaborado polo PMDB e asumido por Michel Temer (presidente entre 2016 e 2018), explicitaba a folla de ruta neoliberal que sería aplicada.

A primeira gran medida contra o pobo foi a PEC 55/2016 (antiga PEC 241), coñecida como o "Teto dos Gastos Públicos", que conxelaría durante vinte anos o gasto en sanidade, educación e asistencia social. Na práctica, o Estado deixaría de investir nas necesidades da clase traballadora para garantir o pagamento dos xuros da débeda ao sistema financeiro, é dicir, para enriquecer os rentistas.

A Reforma Trabalhista (Lei 13.467/2017) foi aprobada sen consulta ao movemento sindical e coa asesoría directa do empresariado. Esta reforma representou un ataque frontal aos dereitos conquistados desde a década de 1930. A súa aplicación acelerou a precarización do traballo mediante a legalización do traballo intermitente, sen unha xornada fixa, no que o traballador só recibe remuneración polas horas efectivamente traballadas, sen garantía de ingresos mensuais e sen os benefícios de antes. Tamén suprimiu a contribución sindical obrigatoria co obxectivo de "afogar financeiramente" os sindicatos e debilitar a capacidade de organización colectiva da clase traballadora. Ademais, deu prioridade á negociación individual sobre a colectiva, permitindo que os acordos individuais prevalecesen sobre a lexislación laboral e deixando o traballador nunha posición de maior vulnerabilidade fronte ao poder do empresario. O resultado práctico foi o aumento do desemprego e a redución da renda da maior parte da poboación brasileira.

Coa PEC 287/2016, o goberno de Temer modificou a idade mínima de xubilación e aumentou o tempo de cotización, dificultando de maneira significativa o acceso a este dereito por parte da clase traballadora. O obxectivo declarado era transferir recursos da seguridade social cara ao rentismo financeiro.

Baixo o goberno de Bolsonaro (2019-2022), o ataque contra o pobo adquiriu dimensións aínda máis dramáticas, especialmente durante a pandemia da COVID-19. O forte negacionismo científico levou a Bolsonaro a cualificar o coronavirus de "gripeciña", a boicotear as medidas de distanciamento social e a promover medicamentos sen eficacia demostrada, como a cloroquina e a ivermectina. O presidente destituíu dous ministros de Sanidade por discrepancias coa súa postura negacionista, deixando o país durante semanas sen unha dirección sanitaria estable no momento máis crítico da pandemia. O Brasil converteuse nun dos países con maior transmisión activa do virus e acumulou centos de miles de falecementos. A poboación máis afectada foi a que residía nos barrios populares e en comunidades sen saneamento básico. Nesas condicións, moitas persoas non puideron cumprir o distanciamento social nin deixar de traballar para garantir a súa subsistencia.

O goberno de Bolsonaro tamén afondou no desmantelamento ambiental, incrementando a deforestación da Amazonia e autorizando a minería en terras indíxenas. Cun discurso abertamente hostil ás minorías, aos pobos indíxenas, ás comunidades quilombolas, aos negros e á poboación LGBTQIA+, consolidou un proxecto autoritario ao servizo dos intereses do capital internacional e do agronegocio depredador.

3. Que ofrece o PT?
Lula ofrece un goberno de dereita, pero de orientación progresista. Isto significa que, mesmo dentro dunha lóxica capitalista, existen políticas públicas capaces de protexer ou aliviar a situación de quen non se atopa no cumio da pirámide social (máis do 95 % da poboación). Os gobernos petistas promoveron a redución da pobreza e da desigualdade, ampliaron o alcance do programa Bolsa Família e favoreceron unha valorización real do salario mínimo.

O acceso á educación ampliouse coa creación de Universidades Federais e de programas sociais como o Prouni e o FIES. No ámbito da sanidade creouse a Farmácia Popular e, para paliar a escaseza de médicos especialistas, o programa "Mais Médicos" incorporou profesionais procedentes de Cuba. Durante os gobernos petistas creáronse arredor de vinte millóns de empregos formais, é dicir, con todos os dereitos laborais, ao tempo que se reforzou a Justiça do Trabalho.

A soberanía nacional converteuse nunha realidade grazas á redución do endebedamento exterior e á creación dos BRICS (bloque formado inicialmente por Brasil, Rusia, India, China e Suráfrica). As políticas de combate contra a pobreza permitiron que o Brasil abandonase o Mapa da Fame das Nacións Unidas en 2014. O país regresou posteriormente a esa clasificación durante o goberno Bolsonaro, pero foi retirado de novo durante o terceiro mandato de Lula.

O Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra (MST) constitúe, desde hai catro décadas, a columna vertebral da resistencia campesiña no Brasil. A súa importancia vai moito máis alá da loita pola distribución da terra. Mentres o agronegocio brasileiro destina o 76 % das terras cultivables á exportación de "commodities", son os pequenos agricultores os que producen arredor do 70 % dos alimentos que chegan á mesa das familias brasileiras.

Durante a pandemia da COVID-19, mentres o goberno de Bolsonaro desatendía a loita contra a fame, o MST respondeu coa campaña "Solidariedade Sem Terra", mediante a cal distribuíu máis dun millón de racións de comida preparada e cinco mil toneladas de alimentos entre a poboación máis vulnerable. Lula desempeñou un papel fundamental para sacar o movemento da clandestinidade durante a década de 1980, e os gobernos petistas puxeron en marcha políticas estruturais como o Programa de Aquisição de Alimentos (PAA) e o Programa Nacional de Alimentação Escolar (PNAE), que conectan a produción campesiña coas escolas públicas.

O Movimento dos Trabalhadores Sem Teto (MTST) naceu en 1997 como a expresión urbana do MST, aínda que cunha lóxica propia: a loita polo dereito á vivenda, ao traballo e ao pan nas periferias das grandes cidades. Ao longo de máis de vinte e cinco anos de existencia, con presenza en catorce estados, máis de cincuenta e cinco mil familias pasaron polas súas ocupacións. O movemento ocupa inmobles urbanos que incumpren a función social da propiedade, amparándose no artigo 6 da Constitución brasileira e no Estatuto da Cidade, que recoñecen a vivenda como un dereito social. Durante a pandemia da COVID-19 puxo en marcha o "Fundo de Emergência para Sem-Tetos", recadando máis dun millón de reais a través da plataforma "Vakinha" e distribuíndo cestas de alimentos, racións de comida e produtos de hixiene para máis de vinte mil familias. O seu coordinador é Guilherme Boulos (PSOL), actual Ministro Chefe da Secretaria Geral da Presidência da República. Boulos mantén unha boa relación co PT e con Lula, actual presidente do Brasil.

A pesar do novo marco fiscal aprobado durante o terceiro goberno de Lula, o presidente negociou un novo límite para o gasto público e permitiu incrementar os investimentos sociais en 145.000 millóns de reais, revertendo o conxelamento imposto por Michel Temer. Outra medida inédita no Brasil foi, aínda que de maneira tímida, a tributación das grandes fortunas, mediante a adopción de medidas efectivas para que os sectores máis ricos pagasen o imposto sobre a renda. Ademais, estableceuse a exención do imposto sobre a renda para quen cobra ata 5.000 reais mensuais (arredor de 800 euros), o que beneficia aproximadamente o 85 % da poboación brasileira.

4. Análise marxista do escenario político brasileiro para 2026
Desde unha perspectiva marxista, o período 2016-2026 pon de manifesto unha verdade incómoda para a esquerda: Lula e a extrema dereita operan dentro do mesmo modo de produción capitalista. Temer e Bolsonaro representaron o capital financeiro na súa expresión máis brutal, mediante o desmantelamento do Estado Social, a precarización do traballo, a destrución ambiental e a xestión da pandemia que desembocou nun auténtico xenocidio social.

Lula (2023-2026), pola súa banda, xestionou o capitalismo cunha maior preocupación polas cuestións sociais. Cómpre lembrar que o poder lexislativo brasileiro conta cunha maioría de parlamentarios da dereita e da extrema dereita (entre os que se atopan militares, empresarios, grandes propietarios de terra, representantes evanxélicos e herdeiros de grandes fortunas), o que dificulta a aprobación de medidas de carácter social. A pesar diso, incrementou o financiamento das políticas públicas, reduciu a pobreza e impulsou a tributación dos superricos. En contrapartida, mantivo intactas as estruturas da propiedade privada dos medios de produción e a lóxica do lucro. A reforma tributaria, aínda que progresista, non cuestiona a esencia da explotación capitalista. E a reforma agraria continúa sendo un «conto de fadas».

Baixo o goberno de Lula, a clase traballadora vive algo mellor, pero continúa explotada; baixo Bolsonaro, vive peor e morre máis. Para o marxismo, a defensa do goberno de Lula é unha posición táctica (salvar vidas e garantir un mínimo de dignidade), mentres que a crítica debe ser estratéxica: superar a barbarie esixe romper co capitalismo, e non simplemente suavizalo.

Retomando a Michel Pêcheux, podemos afirmar que cada un dos dous polos do capitalismo (o progresista e a extrema dereita) materializa, a través das formacións discursivas, concepcións diferentes das tres dimensións que se presentan a continuación.

A primeira refírese ás alianzas de clase. Lula articula sectores do capital industrial (a burguesía), do movemento sindical, dos movementos sociais e da chamada bancada do "baixo clero". Goberna para o capital, pero reparte unha pequena parte da riqueza entre a clase traballadora. Pola súa banda, a extrema dereita articula o capital financeiro e rentista, os bancos, o agronegocio exportador, a industria armamentística, as igrexas neopentecostais e os militares. O seu proxecto é aínda máis concentrador da renda e socialmente máis violento.

A segunda dimensión refírese á concepción do Estado. Lula entende o Estado como un actor intervencionista e colaborador do capital, combinado con políticas de transferencia de renda e ampliación dos dereitos civís. A extrema dereita defende un Estado mínimo no ámbito social, máximo na represión e amplo na protección dos privilexios dos grupos económicos vinculados á clase dominante brasileira.

A terceira dimensión remite á xestión da vida e dos conflitos. Lula aposta por un reformismo gradual, polo respecto á Constitución e pola negociación cos movementos populares. A extrema dereita, pola contra, pretende negar a loita de clases, criminalizar a pobreza, a negritude e as periferias, e facer da violencia exercida polo Estado unha práctica habitual.

A polarización é real no plano inmediato da acción de goberno, pero falsa no plano estrutural, xa que ambos os proxectos defenden o capital. A diferenza reside en que un mantén o pobo con vida para seguir explotándoo, mentres que o outro o condena á fame e á morte. Neste contexto, a tarefa da esquerda revolucionaria consiste en defender o goberno de Lula fronte á dereita institucional e á extrema dereita, ao tempo que constrúe unha alternativa que vaia máis alá do capital.

Isto débese a que ambos os proxectos defenden a propiedade privada, o lucro, a explotación do traballo asalariado, o pagamento da débeda pública e a inserción subordinada do Brasil no capitalismo global. Ningún deles propón unha ruptura co FMI, co sistema financeiro nin co agronegocio exportador.

Nesta dirección, a polarización entre Lula e Bolsonaro, xunto cos seus aliados, non constitúe un enfrontamento entre "esquerda" e "dereita", senón entre dúas formacións discursivas de dereita: unha progresista e outra reaccionaria. Mentres a esquerda revolucionaria non se presente como unha alternativa ideolóxica real, o dilema brasileiro seguirá sendo escoller entre un capitalismo que reparte migallas e outro que comete crimes contra os dereitos humanos. Saber diferenciar estes proxectos é esencial para defender a vida hoxe, pero sen a ilusión de que ningún deles mellorará verdadeiramente as condicións de vida da clase traballadora.

A mellor estratexia para 2026 pasa tamén por concienciar a poboación sobre a importancia das eleccións lexislativas (deputados e senadores), co obxectivo de facilitar a tramitación de proxectos sociais na Cámara dos Deputados e no Senado. No Brasil, o voto emítese de maneira directa para cada cargo e para o candidato escollido. Este sistema electoral produce paradoxos interesantes. Na provincia de Minas Gerais, por exemplo, em 2022, Lula obtivo máis votos ca Bolsonaro na elección presidencial; porén, nas eleccións para o goberno do estado venceu con claridade un candidato da extrema dereita. O mesmo electorado escolleu un presidente progresista e un gobernador conservador.

A esquerda marxista é fundamental neste proceso para volver situar a esquerda no centro do debate público e impulsar cambios significativos no escenario político nacional, aínda que sexan lentos e graduais. A sociedade brasileira (como acontece en boa parte do mundo) presenta un elevado grao de rexeitamento cara ás ideas "comunistas", en gran medida debido á intensa propaganda desenvolvida desde a Guerra Fría. Moitas das acusacións dirixidas contra esta ideoloxía carecen de fundamento e constitúen, en realidade, unha proxección inconsciente das contradicións propias do capitalismo.

Novas figuras como Humberto Matos (PCdoB–RS), Renato Freitas (PT–PR), Gustavo Gaiofato (PCBR–SP) e Jones Manoel (PSOL–PE), xunto con Elias Jabbour (PCdoB–RJ), deberían asumir un maior protagonismo xa nestas eleccións e continuar facéndoo nas seguintes, co desafío de divulgar as ideas dunha esquerda auténtica, capaz de romper coa opresión do capitalismo e de beneficiar a maior parte (ou mesmo a totalidade) da poboación brasileira. No que respecta ás eleccións presidenciais de 2026, Lula continúa a ser, neste momento, a opción máis viable, tendo en conta que o autor deste texto podería verse facilmente perseguido se a extrema dereita volvese consolidarse como forza política dominante a nivel internacional.

Victor Hugo da Silva Vasconcellos é doutor en Letras pola Universidade Presbiteriana Mackenzie (Brasil). Desenvolve a súa investigación no ámbito da análise do discurso de orientación materialista e da comunicación, e exerce como profesor de lingua portuguesa.