A farsa da condena á morte de Mamede Casanova (3)

A alianza das institucións penais, a docilidade do xurado popular, a campaña difamatoria dun sector da prensa, as suposicións falsas e as testemuñas manifestamente nesgadas foron os fíos cos que se foi tecendo, nó a nó, a pena capital para Mamede Casanova, falseando a verdade histórica.

Tras os fracasos das diferentes estratexias de terror postas en marcha para silenciar, illar, amordazar, encadear, matar en silencio e varrer do escenario público a Mamede, lonxe de arrefriar a lenda multiplicouna de forma exponencial.

A maquinaria xudicial activou en decembro de 1903 o seu poder máis cruel na Audiencia da Coruña. Non se trataba de xulgar cun espírito imparcial o crime da casa reitorial de Grañas do Sor -un asasinato que Mamede xamais cometeu-, senón de asasinar legalmente ao home que encarnaba a audacia, a valentía e a rebeldía dos humildes e indefensos. As hemerotecas da época (El Heraldo, El Correo Español, La Correspondencia de España, El Imparcial, El Universo, La Voz de Galicia ou El Día) desvelan hoxe a impotencia dun réxime ferido, esmagando sistematicamente calquera proba de descargo para soster unha morte a garrote vil.

Estes son os catro eixes analíticos que definiron a farsa procesual e o asasinato xudicial de Mamede Casanova, onde o aparato represivo tivo que retorcer as leis e amordazar a verdade para soster unha condena baseada en suposicións falsas e vinganzas persoais e institucionais:

1. O móbil silenciado: Violencia policial e honor filial como orixe do mito
O aparato xudicial construíu a acusación sobre unha gran falsidade: presentar a Mamede como un criminal sanguinario que actuaba con premeditación e aleivosía. A sentenza oficial censurou deliberadamente o verdadeiro móbil humano que desatara a fazaña do mozo nos montes do Sor. Os disparos ao garda civil Vicuña non naceran dunha frialdade bandoleiril, senón dun acto lexítimo de dignidade, coraxe e protección filial. Foran os propios números da Garda Civil os que, exercendo o brutal abuso de poder característico do réxime, maltrataran física e psicoloxicamente a nai de Mamede para sacarlle información do seu fillo, María Casanova [Reyo] outras veces o segundo apelido aparece como [Sueiro], unha labrega anciá e enferma. O tribunal, para protexer o prestixio ferido do corpo policial perante a opinión pública, asumiu como un dogma a declaración do garda Vicuña. Silenciaron que a rebeldía en armas de Mamede era a resposta heroica dun fillo que saía a defender o honor da súa nai ante as arbitrariedades da Garda Civil.

2. A farsa do xurado popular
O veredicto do xurado popular, emitido a tarde do 18 de decembro, representou o cumio da submisión civil ante as directrices e os intereses da fiscalía. Nun proceso complexísimo cun sumario que contiña oito preguntas decisivas, os xuíces populares apenas precisaron dunha hora de reclusión para asinar a sentenza de morte do reo. O debalar das preguntas na sala converteuse nun goteo de monosílabos onde o xurado calcou con total fidelidade o guión do fiscal. Contestaron cun "SI" automático a todas as circunstancias agravantes e pronunciaron un "NO fatídico" a calquera atenuante, provocando un estremecemento de terror nun auditorio que vía como se consumaba a inxustiza. Como lúgubre metáfora do prexuízo que gobernaba aquel tribunal que xulgaba a popularidade do mito e non os feitos, as crónicas da época (La Correspondencia de España) fixeron constar un dato rechamante e premonitorio: un dos propios membros do xurado popular apelidaba, ironicamente, "Garrote".

3. A amputación da defensa: O esmagamento da instancia de Balseiro
O testemuño máis contundente que desacreditaba a tese da fiscalía foi deliberadamente censurado e expulsado do xuízo polo tribunal. Lorenzo Balseiro, o verdadeiro líder da banda procesado nunha vista anterior, presentou unha inesperada instancia documental que exculpaba por completo a Mamede, considerándoo alleo ao crime das Grañas. Balseiro esixiu un careo urxente e revelou que o auténtico instigador do asalto fora o padriño de Mamede, Manuel [Mamede] Barros, achegando como proba unha carta manuscrita onde o padriño lle ofrecía protección e cartos a cambio de gardar silencio. Ademais, Balseiro destapou a identidade do verdadeiro executor: un veciño das Grañas -o "cazador misterioso"- a quen as autoridades detiveran e ceibaran sospeitosamente en liberdade. Perante esta proba contundente que desmontaba a farsa, o presidente Ruiz de Andrés tomou a decisión fulminante de desestimar a instancia e denegar o careo, obrigando a Balseiro a retirarse do estrado renegando e ameazando ao ver como o tribunal amordazaba a verdade para poder condenar a Mamede. Lembremos que Balseiro era o pai biolóxico de Mamede, e se nun principio axudou a tecer o relato e a inculpación de Mamede por ser menor de idade, ao ver o triste desenlace, todo semella, que se arrepentiu e quixo contar a verdade ante o tribunal.

4. O desprezo polos testemuños de descargo e o asasinato moral da nai
A Audiencia aplicou un clasismo xudicial feroz, outorgando total validez ao testemuño inducido dun rapaz de 15 anos, Arturo López, con sete meses de retraso (criado do cura) agochado na escuridade e, pola contra, non tendo en conta as declaracións xuradas do pobo de Grañas. Varios veciños testemuñaron que Mamede pasara o día do crime traballando para eles na forxa, construíndo obxectos de ferraría. A peza central da inocencia sostíñase na declaración da súa nai, María Casanova, quen mantivo que: o seu fillo pasara a noite do crime traballando na casa e, ao saber da morte da criada ao día seguinte, acudira de inmediato a dar o pésame ao cura, quen de feito lle encargou organizar a autopsia. Nunha manobra reveladora, o fiscal renunciou a interrogar á muller para evitar que a verdade e os abusos previos da Garda Civil contra ela constasen nas actas. Cando o fiscal ratificou a pena de morte, a anciana -que asistía entre o público acompañada dunha irmá- lanzou un berro seco, e o seu corpo caíu ao estrado perdendo o sentido por momentos.

A dualidade entre escepticismo e dignidade marcan o desenlace final
Malia o veredicto condenatorio, a estratexia gobernamental de humillar a Mamede volveu fracasar. Cando o seu avogado, Santos Couceiro, lle impediu asinar a acta para preparar o recurso de casación prometéndolle o indulto, Mamede respondeu co escepticismo propio de quen se sabe vítima dun sistema corrupto: «No sé para qué». O público presente entendeu ao instante a arbitrariedade da condena, criticando con dureza a farsa e o agravio comparativo: a Lorenzo Balseiro, o instigador confeso do crime, outorgáranlle unicamente a cadea perpetua, mentres que a Mamede aplicábanlle o garrote vil.

Xa na soidade da súa cela illada, lonxe de amosar a violencia que a sentenza lle atribuía, o mozo das Grañas deu mostras da súa grandeza moral e a súa alma limpa. Rogoulle ao director do cárcere que non o encadeasen con grillos, garantindo a súa boa conduta coa palabra dun home honrado e de ben. O director accedeu. O sábado 19 de decembro, a vista fixada pola causa da fuga de Ortigueira tivo que ser suspendida por compaixón e respecto institucional perante a magnitude da inxustiza ditada o día anterior. Foi nesa xornada de tregua cando Mamede Casanova, o dono absoluto do relato público e do respecto dun pobo que xamais creu a farsa do poder, recibiu á súa nai traspasada por a dor. Alí, espido de ferros e coa tranquilidade da inocencia, o "heroe das Grañas do Sor" rompeu a súa coraza de xeo, agarimouna cun forte abrazo e agasallouna, quizais por última vez, cun sorriso de dignidade e gratitude inquebrantable.