Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

Epistolario de Lino Novás Calvo con José Antonio Portuondo Valdor (1947-1948)

Rivero, Manuel - lunes, 27 de julio de 2026
A través destes textos, consolídanse tendencias das entregas anteriores, aparecen novos indicadores e fortalécese o vínculo de amizade e de confianza. A modo de irmán maior, aconsella, avisa dos riscos e sinala onde están as oportunidades e por onde ven os perigos.
Son cartas extensas, que nos mostran ao Lino de mente brillante; de preguntas poderosas, das chamadas de alto rendemento; honrado; ético; maduro; sensato e profundo, que pensa diferente e razoa esa diverxencia con criterios coherentes e obxectivos. Ao mesmo tempo segue aparecendo a cara oposta do Lino: preocupado, angustiado, deprimido, triste, silenciado e decepcionado.
Fai diagnósticos precisos; prognósticos acertados e terapias difíciles de aplicar. Mostra unha radiografía da cultura cubana preocupante. Semella unha sociedade enferma, de patoloxías diversas, que se agravan co paso do tempo.
Desanda os tempos vividos e as decisións tomadas, e dáse conta, que en varias non tomou a máis adecuada.
O centro da máxima atención, está en conseguir, xunto coa súa muller os recursos necesarios para levar unha vida austera. A súa filliña, que vai cumprir catro anos é o seu principal centro de atención e de preocupación.

[La Habana, diciembre, 1947]
Querido José Antonio:
Recibimos tu carta con mucha alegría. Nos alegramos siempre de ver el tono de juventud y entusiasmo que rebosan tus escritos. Esa es una cualidad buena, tanto más cuanto que cada vez abunda menos. A nosotros nos va faltando por completo. Y no creo sin razón (...) Tú me preguntas que pasa en Cuba. Muchas cosas, pero todas ellas suelen ser vistas (...) a través de etiquetas y disfraces. Yo tengo una verdadera alergia a las etiquetas. Quiero mirar más allá de ellas y ver lo que hay, química y humanamente analizado. Y claro que lo que hay deprime y angustia. Esta es una angustia que va oprimiendo a muchos, y llega un momento en que no se puede soportar. No hay nada más insoportable que el vacío, salvo, quizás, un vacío lleno de etiquetas.
Más concretamente, lo que pasa en Cuba es que han pasado algunas borracheras y queda la "cruda", el hangover (...) "zapotillo"1 (...) Quedan muchos cadáveres de conductas y de ideas y de poses y actitudes que repelen. También de muchas personas, cuya conducta no amerita. Vuelve uno la vista en derredor, y analiza. ¿Y que encuentra? Encuentra maldad, envidia, deslealtad, veneno, egoísmo, pretexto, calumnia, mentira, insidia, simulación. Entonces se huye de empatía, y cada uno trata de salvarse como puede. Entonces la gente acude a su logia, bonche2, gremio o cofradía. Toda la vida cubana está regida por bonches de algún tipo. Y en esos bonches son los más vivos, los más duros, los más malos los que rigen. (...)
Pero cada vez que me asomo a algo hecho para atrás. Echo, sobre todo, para atrás de lo que he experimentado de cerca y de lejos, y que ahora, visto en perspectiva, veo más claramente. Cuando creía, creía por piedad y sentimiento. Pero sé que iba a eso por camino equivocado. Ese camino conduce, exactamente, en sentido contrapuesto al que yo creía. De todos modos, una fe es una fe. Sin ninguna fe no se va a ninguna parte. Es mi caso: el caso de los que no van a ninguna parte. (...)
Yo sigo traduciendo y tratando de levantar a la niña y rehuyendo el contacto con la gente. Esto es malo pero es mejor que lo otro"3.

[La Habana] 22 de abril de 1948.
Querido José Antonio:
Sin haber leído más que la primera página de tu carta (...) hablé con Herminia y otras gentes sobre el curso de la Escuela de Verano. No sé si será demasiado tarde. Creo que sí. Equivocaste el vehículo y llegaste tarde. Si me hubieras escrito a mí te hubiera movilizado la gente que pudiera ayudarte. (...) es más que una vergüenza que no te den esa miseria - pues me dicen que es una miseria, unos cientos y pico pesos, lo que dan a los cubanos (....)
Ya te escribiré largamente. Y si tengo alguna noticia favorable, te escribiré al instante (...)4.

[La Habana] 24 de abril de 1948.
Querido José Antonio:
Ayer te puse unas letras y hoy quiero contestar a tu carta. (...) Una cosa que nos ha apenado: ¿Cómo es posible que no tengas un kilo? Creíamos que te iba bien y que habías afianzado tu vida ahí. (...) Es seguro que si vienes y te incrustas en el ambiente te verás presionado por todos los costados. Así les pasa a todos--nos pasa. La inestabilidad de nuestras vidas impide afincarse para tirar de frente y con puntería. Ese es nuestro drama. (...) No hay nada más condicionado, nada menos verdaderamente libre, que el escritor cubano de hoy. Yo por ejemplo no hago más que traducciones anónimas, pues tengo miedo ya de firmar un artículo anodino, no sea que me vaya a perjudicar y trastornar el pequeño equilibrio en que vivo. (...) Así tenemos que los únicos que pueden disparar con arrojo son lo que tienen un credo y una iglesia, roja o negra. Los demás somos patéticas criaturas a la deriva. Es esto lo que en mi engendra una angustia que me está aniquilando. Pero no tiene remedio. (...)
Las cosas que se caen de la mata en Cuba siguen así, porque no podemos hacerlas. No es que no tengamos capacidad para hacerlas; es que no tenemos libertad (sea económica, sea política, sea psicológica). Ahí está el quid. (...) Para pelear hay que tener una trinchera: además, armas, y compañeros, y objetivos y un ideal. Además, un destino, una esperanza. Además, una ética, una moral, una razón, una misión. Y todo eso nos falta. Yo vivo poco menos que en una celda. (...)
Tampoco veo la razón de alarma porque se lea a Ezra Pound, no por ser fascista deja de ser un gran poeta. En cuanto a Celine5, Francia no ha dado en un siglo una novela como Voyage au but de la Nuit. ¿Por qué seguir rebotando tontamente entre etiquetas, entre estímulos condicionados de propaganda? ¿Por qué no ir a los hechos, uno por uno, analizándolos, comparándolos, sin prejuicio, y ver lo que vales cada uno? ¿Y que valen los hechos que estamos hoy viendo en el mundo bajo esta o la otra bandera? ¿Es que los que pensamos y sentimos más agudamente hemos de continuar siempre corriendo, como ratones de laboratorio, por los canalillos de la presión y de la propaganda? No sé. Y no me importa mucho. Mejor dicho, procuro que no me importe, porque corro el peligro de acabar de desbaratarme, y mi estómago anda bastante mal. (...) En lo cultural, si, es un espanto (...) Nuestro patriotismo es de figurado y aprovechamiento de los huesos de los muertos; es un carretilleo de valores y símbolos a los cuales no se sacrifica nada, y los cuales se les ha exprimido tanto, que están hechos bagazos. Por eso vienen los simuladores, las babas secas, y medran y, en el fondo, se burlan de los que los aúpan. Pero si intentas hacer algo contra esto, nadie te secunda, salvo que piense que va a coger algo. Y es fácil disolver cualquier nudo que se forma, porque sus hilos tienen que ser de diferentes colores, y no hay amor común que los una; y como vivimos de reflejos, basta meter entre nosotros cualquier disolvente flojo: enseguida nos estamos sacando a la cara que tú eres alacrán y yo soy león6. En tanto sigue la fiesta y se alegran los viejos. (...)
Y a propósito de la radio, ahí tienes un magnífico instrumento en manos de provincianos, analfabetos, cínicos y resentidos. Yo quise entrar, porque me tentaba lo que se paga, y me han puesto trabas por todas partes, diciendo que no tengo sentido dramático. (...) El cine es un instrumento más poderoso que ningún otro que pueda usar el escritor de creación y el artista. Se podría hacer cine cubano (...) sé que se podrían hacer películas buenas que no costaran más de cien mil pesos, y se podrían hacer películas buenas con cincuenta mil. (...)
Yo sigo con mis traducciones de Bohemia. Nada más. (...) Herminia (...) ha tenido éxito como periodista; tiene gusto para el detalle y el hecho popular. Con lo que ganamos los dos vamos viviendo. La niña no ha tenido novedad. Es chiquita, pero por lo demás parece normal y no ha tenido ningún síntoma. Cumple cuatro años en junio, y ya patina con dos patines. Es demasiado madura mentalmente, yo trato de estimular en ella el juego y la actitud infantil"7.

NOTAS:
1. Lino, utiliza eses tres termos, para identificar as resacas que seguen as borracheiras.
2. Sinónimo de "grupo compacto de amistades".
3. Laberinto de fuego, pp. 125-128.
4. Laberinto de fuego, pp. 128-129.
5. Louis Ferdinand Celine (1894-1961). Narrador francés. Fue muy marginado debido a su defensa del fascismo.
6. Hace alusión a los equipos de béisbol Almendares y Habana.
7. Laberinto de fuego, pp. 129-133.
Rivero, Manuel
Rivero, Manuel


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


PUBLICIDAD
ACTUALIDAD GALICIADIGITAL
Blog de GaliciaDigital
HOMENAXES EGERIA
PUBLICACIONES