No Día Mundial da Aprendizaxe e das Persoas Maiores, a asociación de maiores de Momán, dentro do programa de subvencións do Concello de Xermade, realizou unha enriquecedora visita á Iglesia de San Antolín de Toques. Acompañados polo seu párroco e representante legal, Luis Ángel Rodríguez Patiño, o grupo achegouse a este enclave singular cun obxectivo claro: coñecer de primeira man a súa historia, a súa arte, o seu patrimonio e a fonda pegada que deixou no seu contorno.
Unha experiencia participativa e especial
A xornada tivo, ademais, un valor engadido moi especial. A explicación non correu a cargo dun guía profesional,
senón de dous integrantes do propio grupo, Samuel e a súa esposa, quen, desde a súa experiencia e entusiasmo, compartiron o coñecemento cos seus compañeiros. Isto encaixa plenamente co espírito do programa "Os maiores, actores da súa propia aprendizaxe e da transmisión da súa sabedoría aos seus compañeiros", convertendo a visita nunha experiencia participativa, próxima e profundamente significativa.
Contexto histórico: un mosteiro medieval
Desde o primeiro momento, o grupo puido comprender que San Antolín de Toques non é só unha igrexa, senón o vestixio dun antigo mosteiro que afunde as súas raíces na Alta Idade Media. Fundado probablemente no século X, xurdiu nun contexto no que Galicia se organizaba arredor de pequenos centros monásticos que actuaban como motores económicos, espirituais e culturais. Co apoio de figuras como García de Galicia e Alfonso VI de León, o mosteiro integrouse na rede beneditina seguindo a regra de San Benito de Nursia, baseada en traballo, oración e vida en comunidade.
Un papel clave no territorio rural
Lonxe dos grandes mosteiros monumentais, San Antolín desempeñou un papel fundamental a escala local. Foi un centro que organizaba o territorio, xestionaba terras, estruturaba a vida agrícola e servía como referencia espiritual para as aldeas próximas. Co paso do tempo, especialmente a partir da Baixa Idade Media, comezou un declive que culminou cando pasou a depender do Monasterio de San Martiño Pinario, perdendo a súa autonomía e converténdose nun priorado.
As pinturas murais: unha xoia agochada
Un dos momentos máis impactantes da visita foi o descubrimento das pinturas murais do século XV, un dos maiores tesouros do templo. Estas obras, ocultas durante séculos baixo capas de cal, son de estilo gótico tardío e cun carácter popular, pensadas para ensinar a fe a unha poboación maioritariamente analfabeta.
Entre as escenas destacan:
A Anunciación, cunha representación sinxela pero simbólica.
A figura de San Cristóbal, de gran tamaño, ligada á protección na vida cotiá.
A presenza de Santa Gertrudis de Nivelles, que reflicte as preocupacións reais da época, como enfermidades e pragas.
Estas pinturas permiten entender non só a relixión, senón tamén a vida diaria da sociedade medieval.
Arquitectura: sobriedade e autenticidade
A igrexa destaca pola súa sinxeleza e autenticidade. Presenta unha nave única e un ábside rectangular, con influencias prerrománicas e románicas. No exterior obsérvanse elementos como arquillos cegos e fiestras de dobre derrame, propios do románico lombardo adaptado ao medio rural. No interior, o calvario románico-gótico mostra a transición entre dous estilos artísticos, combinando rixidez e expresividade.
Transformación histórica ao longo do tempo
Ao longo dos séculos, o lugar sufriu importantes cambios. Tras a Desamortización de Mendizábal no século XIX, o mosteiro foi abandonado e reutilizado con fins industriais, chegando a ser fábrica de cravos. Aínda que isto provocou perdas patrimoniais, tamén evitou a súa desaparición total. Xa no século XX, iniciouse a súa recuperación, sendo declarado Ben de Interese Cultural en 1984.
Influencia na zona
San Antolín de Toques tivo unha importante influencia no seu contorno. Durante séculos foi un núcleo que organizou o territorio, introduciu técnicas agrícolas e estruturou relacións sociais e económicas. Ademais, actuou como centro de difusión relixiosa e cultural, deixando pegada en outras igrexas e nas tradicións locais.
Comparación con outros mosteiros galegos
A visita tamén permitiu contextualizar San Antolín en relación con outros mosteiros como o Monasterio de San Martiño Pinario ou o Monasterio de Santa María de Sobrado. Fronte a eles, San Antolín non destaca polo seu tamaño, senón pola súa autenticidade, escala humana e fidelidade á realidade medieval rural.
Un exemplo de aprendizaxe activa
A xornada concluíu cunha idea clara: non foi só unha visita cultural, senón unha experiencia de aprendizaxe compartida. O feito de que foran os propios maiores quen explicaron o lugar converteu a actividade nun exemplo de envellecemento activo, participación e transmisión de coñecemento.
Conclusión: patrimonio e sabedoría viva
Así, a visita á Iglesia de San Antolín de Toques converteuse nunha experiencia completa onde se uniron historia, arte, territorio e persoas. Un lugar que permite entender como vivían os monxes, como se organizaba o mundo rural e como o arte transmitía crenzas, e ao mesmo tempo unha mostra de que a aprendizaxe non ten idade e segue sendo un motor de encontro e crecemento.
