Sucesos incríbles (27)

-¿Téñenche contado o apuro que pasou Salmerón cos teus paisanos, nun daqueles veraneos...?

Atalleille co meu orgullo de crerme ben informado:

-¿Iso? ¡Cen veces! ¡Mire que tivo graza, un político salvado por un enxame de pulgas! Cando o conta miña avoa, a pobre quédase sen tripas..., da risa que lle entra!

-¿Como, como? ¡Diso das pulgas nada sei, que nada me contou don Nicolás! Eu ía falarche do que lle pasou na Coruña, nun arrabalde da Coruña, concretamente en Arteixo; pero conta primeiro o teu, dime iso das pulgas...

A cortesía do señor Messías era así de extrema, ata cun paletiño, máxime sendo alumno seu, cunha bolsa da Acción Católica por máis datos, da que el cobraba pouco, case nada, pero ensinaba moito, e non sempre ortodoxo.

-Voullo contar..., -acepteille a indicación, -pero non sei como explicalo para facer unha síntese narrativa, tal e como vostede nos aconsella nas redaccións.

-Ti, á túa maneira, que sempre hai que falar con naturalidade, ¡mesmo nas Cortes!

-Pois ben, á miña maneira: A casa de Catatrigo, en Librán da Valeira, fíxoa de novo miña tía; ¡con cartos dos Salmerón, por suposto! Aquel verán da inauguración, ela, de paso para non sei que Balneario, que por veces ían ao de Arteixo, pero outras quedábanse en Lugo, retivo ao marido para ver e para estrear a casa nova.

A cea da inauguración foi das de Camacho, que nin cabían na casa, de tantos invitados como tiveron; tódolos veciños do Val, desde Fonteo ao Cádavo, así que, figúrese! O tío Salmerón confraternizou con aqueles paisanos da pucha, que non paraban de darlle abrazos e de pedirlle recomendación para os asuntos máis heteroxéneos, incluído, por suposto, o de que lles librase os fillos de ir ao Servizo, ou polo menos que non llelos levasen para África..., ¡maiormente por iso do mal africano!

-¡Sería un cadro digno de verse! -Comentou o señor Messías, parándose no noso paseo para atender mellor ao meu relato.

-¡Que o diga! Refire miña avoa que cando se deron despedido de toda aquela clientela veciñal, deitáronse, toda a familia, na cociña e no portal, en cama redonda de pallas e de feo. Ramona e Nicolás durmiron nunha cama nova, de madeira, mercada para a ocasión, con todo o sobrado sen tabicar, libre, á súa disposición! Conta miña avoa que pediron que lles deixasen tódalas ventás abertas, que non se paraba coa calor exterior, ¡amén das calorías daquela cea medieval, carnícola! O caso foi que don Nicolás nin coas ventás da maneira, todas abertas, conseguiu pegar un ollo. ¡Pulga por arriba, pulga por abaixo; rasca que te rascarás, volta vai e volta vén, que así pasaron a noite!

-¡Claro, estouno vendo; -exclamou naquel punto o señor Messías-; ¡de tantas apertas, as pulgas fóronse con el, transferidas ao máis tenro tódalas dos vosos paisanos, que ben notaron que ese Salmerón cheiraba á colonia, que sempre foi pulcro, pulquérrimo! ¡Nin que fosen bobas as pulgas de Lugo!

-¡Á colonia, por suposto...; iso á parte de que se lavase máis e mellor cós da Valeira daqueles tempos, digo eu, que de algo lle serviría ser Boticario, ademais de Avogado, Periodista e Profesor!

-¡Por suposto, por suposto! Pero conta o final, que ti logo pareces un Deputado daqueles que se enrolaban no seu discurso, ¡porque matinaban pouco e mal! ¡Despois dicían que era para axudarnos aos taquígrafos! A verdade é que un galego daqueles tempos, pouco habituado ao castelán, tiña que falar amodo, coma os Deputados máis torpes, aínda que só fose para ir entrecollendo as verbas. ¿Entendes? ¿E que, que máis pasou nesa inauguración da casiña de Librán?

-Pouco máis lle podo dicir, señor Messías. O caso foi que, ao amencer, meu tío Xan saíu botarlles unha ollada ás vacas, que as tivera na palleira, diante da herba, porque as cortes da casa, de ben estradas, estiveran dedicadas ás visitas, ¡de tantos que alí se xuntaron! Daquela, meu tío, a nada que refregou os ollos, atopouse..., ¡con tres escadas, arrimadas ás ventás! Sen pararse a pensalo, colleu a escopeta e púxose, na eira, a dispararlle ao vento da Serra, cartucho vai e cartucho vén.

-¿Que fas, irmán, deches en tolo? -Seica lle berrou miña tía, a de Salmerón, asomándose por unha daquelas fiestras.

-Non te asustes, irmá, que xa pasou o perigo, que non vexo a ningún ladrón, pero solto estes cartuchos por se aínda están cerca, para que escarmenten e non volvan endexamais por aquí, ¡na vida dos vivos!

Salmerón deu en pedir que lle fosen busca-los Gardas, aquel Somatén do Cádavo, ¡para que o protexesen ata Lugo! Obstinouse en que todo iso fora un atentado político, pois aqueles veciños das apertas, imposible, así que miña tía, ¡e co ascendente que tiña sobre os Salmerón, que a elevaron de criada a nora, con institutrices e todo iso!, viuse negra para convencelo de que non fora atentado, nin cousa parecida, senón un conato de roubo, que eles mesmos, con aquel banquete tan escandaloso, e coa sona de madrileños ricos, provocaran á pobreza da bisbarra, pero os supostos ladróns, upados ás ventás con canta escaleira atoparon nas eiras do lugar, non se decidiron a entrar polas maletas..., ¡en vista de que don Nicolás estaba esperto, volta vai e volta vén, por culpa dunhas pulgas, tan prodigamente recollidas! ¿Que, que lle parece ese incidente, señor Messías?

-¡Vaia caso! Pois don Nicolás nunca mo referiu...

-Daríalle vergoña, -foi a miña hipótese exculpatoria-, que todo un Salmerón, escoltado por unha praga de pulgas, nunha aldeíña das montañas de Lugo, non é aventura para ser contada. ¡Digo eu!

-Non lle cadrou; por iso, porque non lle cadrou, que comigo boa confianza tiñan, pai e fillo; ¡para iso e para máis! Ben, rapaz, pois agora vouche dicir o que lle pasou ao Salmerón junior cun vello de aló de Arteixo, naquel Balneario, que cando tocaba defender algo de Galicia, nas Cortes, sempre facía alusión á exemplaridade dos galegos; e mesmo deixou artigos nos periódicos, moitos, que rebordan humanidade, ¡onde tamén fixo algunha alusión acerca do que aprendeu na vosa Galicia!

-Daqueles artigos teño oído comentar aos avós, pero nunca lin ningún, que meu primo, o que se criou cos Salmerón, díxome que cando entraron en Madrid os Nacionais boa présa se deron os meus parentes en queimar tódolos papeis desa familia; e meu pai fixo igual coas cartas dos tíos. ¡Xa sabe como eran aquelas cousas, aquel terror!

-Os periódicos están nos arquivos de Franco, pois tódalas cousas da época da República, agora, son secreto de Estado, así que xa os lerás...; ¡non sei, algún día, desde que morra o ferrolán! Pero vou ao caso, que terás présa...

-¡Ningunha, que se non chego ao Ministerio..., daquela ceo con meus primos! -Era mentira, que nunca me atrevín a dicirlles que pasaba sen cea por escoitar aquelas historias do ilustre Taquígrafo.

-¡Verás! Nunca estiven nese Arteixo, pero seica está ás aforas da Coruña. Teu tío non era que non escoitase, pero tiña ideas propias, tantas, que cando rompía a falar, con calquera, non poñía puntos e á parte! Alí, nas augas, coincidiu cun paisano que lle dixo que tamén era político, nada menos que, ¡Pedáneo, dun tal Cabo do Vilán; ou Cabovilaño, algo así!

A memoria do señor Messías era prodixiosa, supoño que de ben exercitada nos seus anos de taquígrafo, pois aínda que se lle escapase algunha gama era capaz de reproduci-los discursos a golpe de memoria. Seguiu contándome:

-O madrileño, don Nicolás, aproveitou iso de pasea-las augas para insuflarlle democracia ao Pedáneo pueblerino. Seica lle dixo, nunha daquelas catequeses:

-Aquí en Galicia os problemas do voso atraso son conceptuais, ¡por iso de non domina-lo castelán! Exemplo: a miña muller non distinguía entre súbdito e cidadán, ¡e co lista que é! ¡Levoume un día facerllo comprender!

-Don Nicolás..., a súa muller, se llo podo preguntar, ¿onde naceu?

-Natural de Librán, -contestoulle, -unha aldea que está no camiño real de Lugo á Fonsagrada, mesmo por onde pasaba a Vía Romana, aquela que utilizou Afonso II indo de Oviedo, cando foi redescubrir Compostela...

-¡Pois..., por moitos anos, señor! -Contestoulle o Pedáneo. -Mire, coido que a súa señora terase ido desa terra de nena, ¡que se non...!

-Si; aos dezaoito xa estaba servindo en Lugo, precisamente na miña casa, daquela que desterraron a meu pai, Salmerón y Alonso, que é aquel señor que deixou a Presidencia da República por non firmar unha sentenza de morte... El non discutiu o fallo, senón a senrazón do dereito a matar; iso, nin sequera en nome da propia Xustiza!

Non me aguantei sen interromper ao señor Messías:

-¿Como pode recordar todo iso..., vostede..., con tanta seguridade, así, ao pé da letra?

-¡Pero se mo contou don Nicolás, varias veces! E logo que era tan preciso coma un alemán, pois o que dicía unha vez era coma a ladaíña, sempre igual. Volvendo ao asunto conceptual desa acadia vosa, desa Galicia dos teus amores, Salmerón seica lle dixo ao Pedáneo, palabra máis ou palabra menos:

-Súbditos, por exemplo, son vostedes, os paletos, os do rural, que pola súa incultura, en termos xerais por suposto, que tamén hai autodidactas, están sometidos ao caciquismo máis atroz e tribal. Cidadáns, tamén por exemplo, son eses da Coruña, os da cidade, pois, ao aproveitarse da súa cultura superior, exercen de homes libres; e daquela ...

-¡Vostede erra, don Nicolás! -Interrompeuno o Pedáneo naquela perorada súa, todo rotundo.

Que lle dese leccións semellante cateto a todo un Salmerón, que todos eles, pais, fillos, tíos e sobriños, tiñan varias carreiras, seica o sulfurou de mala maneira; así que daquela aplicoulle o grado terceiro da súa dialéctica, ¡sen piedade!

-¿Como se atreve…? ¡Que ousada é a ignorancia destes pueblerinos...!

-Don Nicolás, se fixese o favor de escoitarme, que eu estáballe no uso da palabra, e por tanto...

-¡Veña; fale, e fágao sen temor! -Animouno aquel insigne polígrafo.

-Señor, -seica lle dixo, facéndose o tímido-, cidadáns libres, o que se di libres, sonlle os meus, os de Cabovilán; ¡todos, a eito! En cambio, eses da cidade, eses sonlle..., ¡os outros! Súbditos, de todo e de todos. Mire, na cidade, ata os máis ricos teñen reloxo, e están sometidos a ese cacharriño..., ¡para toda clase de compromisos! ¿Ou non é certo? Na miña parroquia, en Cabovilán, onde servidor exerce de Pedáneo, tan só nos fai correr a tormenta, cando Deus nola manda; e para iso só se nos pilla coa herba cortada, ou coa meda aberta, poño por caso!

Máis lle digo, don Salmerón, que cando nos veu este Cura, o novo, este que temos hoxe, cabreábase de mala maneira se non lle entrabamos puntuais na igrexa, nas ocasións; ¿e sabe en que acabou a cousa? ¡Pois que agora foinos entendendo, e cando nos ve nun apuro, arremanga de sotana, e axúdanos a traballar! Mire, don Nicolás, veña comigo á parroquia, ¡cando queira!, que con dous ou tres días que estea alí, connosco, xa verá canto leva apreso..., para ensinarlles a eses do Goberno!

Seica lle duplicou don Nicolás Salmerón, que por certo non se entendía demasiado ben co clero de entón:

-Señor Pedáneo, coido que ese Cura non lles axudará de balde...

O paisano aquel tiña resposta para todo, así que lle duplicou:

-¿De balde? ¡Non por certo, que sempre gaña el, que por cada axuda das súas, agora ímoslle á igrexa corenta veciños..., axudarlle a gaña-lo Ceo!

Aquela historia do Pedáneo concluíuma o Sr. Messías con estas palabras:

-Volveu Salmerón para aquí, para Madrid, facéndose cruces da intelixencia natural dos galegos, a pesares de que xa tiña probas diso na propia muller, pero ata daquela tivéraa por unha excepción. Desde tal experiencia, a esa aldeíña do Pedáneo deu en chamarlle, “o Cantón de Cabovilán”. E ante calquera discusión dunha resolución política, que isto tamén llo teño oído, sempre dicía: “¡Quen me dera que tivese un teléfono o Pedáneo do Cabovilán..., para que vos asesorase neste asunto!”.
-.-
¿Quedarán galegos deses, introvertidos, ou con complexo de tales? ¡Non o sei, pois trazas diso non hai, pero, polo que a min respecta, vou morrer ben orgulloso de que Deus me colocase neste Paraíso, que doutros mellores non teño noticia; o malo é que somos un país rico de xente pobre, e ninguén deu coa receita da nosa enfermidade..., aínda!
-.-