Foron a por lá, e...
-¡A min non me fodes, que eu xa fun a Madrid!
-¡Muller, non, tranquila, que non o mereces!
Isto oíno contar, así, ao pé da letra, nunha ruada, naqueles tempos das lareiras, pero non vos é o que parece. Referiuna un Sarxento provisional, nun dos seus permisos, dándose de civilizado porque andou metido na de España, na in-civil, nesa do 1936, e de paso, burlándose das mozas, ¡máis có Tenorio!, en particular dunha veciña un tanto narnexa, que por encima diso era bastante toia. Polo visto, nunha foleada, daquela que as había, sacáraa a bailar, e Deus sabe que palla en albarda lle tratou de meter aquel danzante, que a pobre rapaciña non tivo outra dialéctica para significarlle que non lle cría as súas garoladas. Como efectivamente ela fora a Madrid, antes da guerra, non se sabía moi ben se a visitar ou a servir unha tía súa que seica facía de Ama de chaves-querida-doméstica, etcétera, dun certo señor moi aseñorado..., pois, nada, que aquel coñón tomoullo literalmente, ¡e literalmente lle contestou! Remataba o tipo dos galóns aquela referencia dunha de tantas das súas bravezas insistindo en que o contratempo coa Narnexiña de Vilar foran puras ilusións dela, propias dunha marmota.
Outra das que se contaron aquela noite, diante da lareira da Casa Grande, pero esta de mulleres inconformes, foi a dunha veciña fachendosa que casara cun señorito fidalgo, de boa casa, ¡todos o eran!, pero pouco dado a dobra-los cadrís, ¡que tamén o eran todos!, que cando lle preguntaban, ao pícaro, polo seu home, ben certos de que a tal hora estaba na taberna do Capitán de Maxide, ela respondía chiscándolle un ollo ao inquisidor, ¡Está en Arteixo, nos baños, e deixoume soa
, para que me vaia afacendo, por se enviuvo!
Estas dúas anécdotas, tan triviais a primeira vista, tiveron bastante que ver coa miña diáspora.
Na primeira delas destilei a impresión, a intuición, de que darse unha volta por Madrid imprimía carácter, algo así coma unha Reválida de Estado. ¡Que ganas non me entrarían de ir aló, que incluso me apuntei voluntario para o Batallón do Ministerio do Ejército; iso si, por tres aniños de nada! Polo que respecta aos Baños de Arteixo... É sabido que a Coruña tira dos de Lugo, e Vigo dos ourensáns, pois a xente de terra a dentro, se pode, oriéntase ao Poñente, por contraposición ás fontes, que tódalas boas nacen, ou brotan, e corren, de entrada, cara ao Leste.
Chegado a Madrid confeso que se me fixo difícil marca-lo paso, alí por diante dos Novos Ministerios, e iso que ía acostumado a correr tras das ovellas para que non me fosen ao trigo, pero aqueles madrileños estaban de facer campamentos azuis, e sabían da instrución máis có propio Sarxento, máis có Instrutor. Entón decateime do importante que foi para aquela Narnexiña alternar cos sorchis madrileños, tal que no Paseo do Retiro, que daquela meteríana en paso, en toda a extensión do termo, ¡Deus sabe a cambio de cantos bocadiños, para máis inri, raspiñados á súa tía, pois ese estilo ou forma de vida fácil dos chulapos chegou ata os Cincuenta, polo menos!
Galegos eramos poucos naquelas Compañías de Destinos do Ministerio, pero deseguida nos fixemos célebres porque andabamos, naquel tempo de instrución e de novatadas, máis unidos cás ánimas da Santa Compaña, que iso si, para unidos, os galegos..., ¡desde que nos vemos en apuros, e/ou morriñentos! Así que, deste xeito, naquela masonería, fomos librando das quintadas pero non do estigma de gallego. No cuartel non tiven maiores conflitos, pero si nas azoteas do Banco de España; pero isto require unha explicación previa: Un curmán de meu pai, que era Conserxe do Banco de España, e por iso lle deran vivenda no mesmo Banco, tiña unha filla que quería ser moza antes tempo. Unha mociña de bo ver, híbrida de galego e de valisoletana, pero tan castiza que máis que filla dun subalterno semellaba selo daquel Filipe da Verbena de la Paloma.
Pois ben, como en Madrid no outubro aínda se está ben nas azoteas, aquelas, que eran de cinc, roxábanse co sol mañanceiro,
e quedábanse dun morno moi grato ao serán, tendo unha extraordinaria aceptación como patios de veciñanza dos outros subalternos.
¡Aí é nada, espanzullarse nunha manta tendo aló embaixo, uns metros debaixo, o tesouro do país, incluída aquela prata que devolveu Francia! En consecuencia, que alí o mocerío facía de todo, desde parrafear ata montar greñas deportivas, maiormente contenciosos entre merengues e colchoneros. Eu inclinárame por aqueles colchoeiros da camiseta a raias, nin sei por que, ou seguramente si o sei, que foi porque estando en todo minorado, funme coas minorías atléticas.
Ata aquí todo regular se non fose polo Carlitos aquel, un merengue fanático que me colleu xenreira desde que a tal azotea asomei. O mociño coárase pola miña parenta, coma un figo paso, e deuse en celar comigo. Con iso tamén aprendín que aqueles señoritos madrileños, de caldo á merenda, tan listos non eran pois ben visible lle tiña que resultar que se eu trataba dun modo agarimoso á parenta era realmente polo afecto de tal; e logo diso, porque todo galego, polo menos naqueles tempos da emigración irredenta, tiña un estómago agradecido, ¡ata dun vaso de auga!, e un corazón que saltaba de gozo onde atopase unha palabra de comprensión. ¡Non sei se me explico!
Carlitos, que para min era un pesadelo, non saía do seu, Gallego si no lo haces, e do, Mira el gallego este. ¿Que dialéctica, que receita, podía se-la miña naquelas circunstancias? Probei a dicirlle que Franco, o ¿excelso? Caudillo, tamén era galego, pero iso non resultou, non foi abondo, xa que ao día, á noite, seguintes, saíume, sen vir a conto, cun provocador, ¡Gallego tenías que ser!. ¿Que pasou daquela? ¡Xa vai aló medio século e aínda non estou seguro de se foi coa man dereita, coa xerga, ou coas dúas! Unhas mans que meses antes estiveran subindo palla aos palleiros, imaxinarvos con que aire lle farían caricias a un petimetre daqueles. ¿Que se mas devolveu? ¡Non por certo, que nin o intentou! ¡Simplemente, foise; e nunca por alí tornou!
Daquela, naqueles contratempos, volvín a acordarme da pobre e indefensa Narnexiña, que ela, aínda que tamén gozou, e padeceu, deste madrileñismo chulapo do século XX, non tiña os meus bíceps.
Nos días seguintes troquei aquelas tertulias das azoteas polas clases nocturnas no Centro de Estudios Mercantiles y Económicos, na calle da Bola, que non era ningunha bola senón unha boa obra da Acción Católica. Dábanos daquela, no CEME susodito, taquigrafía e historia do comercio o señor Messías, que fora taquígrafo-xefe das Cortes da República, pero, ¿de historias mercantís...? ¡Diso menos que nada! O seu era a intrahistoria, a política, cousa na que era enciclopédico. Collinlle afección a esa ciencia marxinal; tanta, que por acompañar ao señor Messías, pendente de cada verba súa, historias prohibidas, grandes secretos de Estado, da última República en particular, pasei semanas enteiras chegando tarde ao comedor do Ministerio, así que daquela ceaba aires purísimos do Guadarrama, que algo manteñen, polo menos, o espírito!
Nunha daquelas ocasións, falando daquel famoso Batallón que organizara a Federación de Traballadores do Ensino, ao que se incorporou Carballo Calero e algún que outro galego prometedor, que os collera o Alzamento en Madrid, díxome Messías:
-¡Que unión a daqueles intelectuais, mentres moitos de por aquí, que estaban defendendo máis directamente o seu cocido, porfiaban e porfiaban sobre que era primeiro, se a revolución social pendente ou a contrarrevolución militarista, pero no fondo tomaban todo aquilo, aquel drama, coma se fosen excursións aos arredores de Madrid! Por certo, e falando de intelectuais, ¿ti non es parente dos Salmerón?
-¡Indirectamente, si! Unha irmá de miña avoa, Ramona Lombardero, entrou a servir con eles, en Lugo, cando o desterro de don Nicolás..., do vello, que meu tío tamén era Nicolás; e daquela Salmerón, o fillo, que era periodista, farmacéutico, e avogado, casou coa criada, ante o asombro de todos, patricios e plebeos; tanto, que miña avoa non se cansaba de referir aquel acontecemento...!
-.- Gómez Vilabella, Xosé M.
