A procesión vai por dentro... Unha crónica sentimental dos días 18 e 19 de xaneiro de 1982

N. B.: Comunícolles ós meus devotos lectores que atopei entre os meus vellos papeis esta "crónica", redactada hai máis de corenta anos, candoeu daquela aínda só traballaba cunha modesta máquina de escribir, é dicir, sen a axuda de ningún ordenador. Os únicos lectores dela serían familiares meus, recibíndoa por correo normal. Pensei agora que posibelmente algúns lectores poderían ter interese en coñecela. Isto é o que intento, aproveitando tamén a ocasión para revisar e actualizar o incipiente galego deste escrito. En realidade foi este o meu primeiro escrito redactado en galego. Nun galego daquela só incipiente. Era o galego tal e como o falabamos na aldea, sen normas e sen o seu correspondente saber erudito. Velaquí vai, pois, o escrito actualizado, sen máis preámbulos. Meu irmán vive en Brasil dende hai moitos anos. Ten tamén en "Galicia Digital" non poucos escritos. Entre as esporádicas visitas ós familiares en Galicia este meu escrito lembra unhas das súas visitas.

A cousa foi moi rápida... Pepe (Gerardo Cabada Castro) foise, mais un anaco ("pedazo" diría Pepe) del quedou connosco... Pola miña parte ando aínda algo turbado. Poucas ganas teño de facer algo. Quedeime de súpeto só, sen Sabucedo e sen Brasil, sen Pepe e sen pais, sen irmáns, sen sobriños etc. ó meu lado. Penso ás veces que o agarimo é traidor. Para que quererse tanto? Por que o amor é tan bonito e, porén, tan cruel?... Uns choran dentro no corazón e outros fano tamén á vista. Así o fan as tellas da casa familiar baixo a mansa chuvia. Recoñezo que eu tamén chorei un pouquiño cando ninguén me vía (ós maiores isto dános vergonza), mais non sabía moi ben por que... O meu choro tiña un pouco de rabia contra o cativa que neste mundo é a felicidade. Pois semella que non hai dereito a que choren os que se queren cando teñen que separarse, por máis que non sexa por moito tempo... Case espontaneamente, atopeime rezando, falando con Alguén que era o único que me podía consolar e aprenderme a ver o sentido destas raras cousas da vida. Cavilaba sobre que puidera ser que a meirande dor do Mestre na cruz non sería a súa propia morte, senón a dor da propia nai alí presente... Isto axudoume a aturar momentos da vida que semellan deixarnos sen perspectivas nin ilusións...
A verdade é que non sei por que me puxen a escribir isto, mais sentinme levado a facelo porque coido que a pena tamén se alivia ó comunicala a outros e tamén porque coido que a dor diminúe cando hai alguén con que un a comparte. Dende Sabucedo, dende esa fachada renovada da nosa casa, pantalla de fondo onde dous días antes eternizabamos, acurrunchados uns aos outros, unhas fotos que serán quizais para futuras xeracións lembranzas de ouro dunhas vodas cincuentenarias e ó tempo presaxio dunha despedida próxima, saímos Pepe e mais eu rumbo á meseta de Castela. Era o rumbo de tantos galegos que ían gañar a vida polo mundo adiante. Pola nosa parte, Pepe e mais eu queremos tamén levar a Vida (o Mestre dixera que el era "a Vida") ás xentes. Tras de nós quedaban dous corazóns sufrindo, os mesmos que dous días antes agradecían con xúbilo a Deus a graza dos cincuenta anos de matrimonio: que preto están na vida a ledicia e maila dor...! Matino e creo que tales sufrimentos trocaranse en choiva benéfica para a boa semente noutros corazóns, en España, no Brasil ou onde sexa.
Como facía algo de frío, conectei algo a calefacción do vehículo. O resultado sería que o meu acompañante (segundo despois me comentaría) levaría consigo a Brasil un chisco de tose seca. Pese a emoción da despedida de Sabucedo, Pepe ocúpase do que ocorre arredor. Pasando á beira da Devesa, advertiu que unha pequecha póla dunha árbore colgaba entre os arames da luz eléctrica. Dubidamos se parar ou non, mais continuamos a ruta, intentando falar dunha ou doutra cousa para distraer as nosas dores, as súas sobre todo. No fondo estabamos disimulando. "O trago máis difícil da despedida xa pasou", comenteille. En realidade non era así. A procesión ía por dentro... Iamos percorrendo estradas que en tempos anteriores e sobre a albarda das súas mulas percorreran o noso avó materno "papá Lino" e posteriormente, nun lento camión, o noso pai ("papá Perfecto") e moitos outros. En días longos, noites pechas e lúas de lobos. Todos eles están presentes a nós agora, do mesmo xeito que daquela estabamos nós presentes a eles.
O Renault-5, o vehículo que lle gusta a María José, devora con ledicia os quilómetros. A Pepe chámalle moito a atención un paxariño pardo, semellante ó gorrión, que aparece pousado de cando en vez sobre a estrada. Non sabemos que clase de paxariño é. Antes da baixada a Verín detémonos á beira dunha panadería e Pepe merca nunha panadería unha boa barra de pan fresco. Levabamos xa pan da casa (case medio molete do pan que mamá nos metera entre as cousas), mais esta barra quente é máis recente e ata quenta as mans. Na panadería o filliño da dona falaba un galego que era un primor.
Antes de subir a Canda, o porto de montaña zamorano que nos vai separar de Galicia, levamos un pequeno susto, pois nun aviso á beira da estrada líase o seguinte: "Cadenas"... Mais a neve só era visible nos piñeirosmáis altos das ladeiras das montañas. Así que non houbo problemas. Entramos así en terras castelás. Galicia vai ficando atrás e con ela a nosa patria pequena, berce da nosa fala e dos nosos amores. Á sombra duns chopos, mesmo á beira do río Tera, nun lugar onde non poucas veces antes eu me detivera para dar boa conta dun par de bocadillos, paramos a comer. Apetito non faltaba, os bistés estaban bose tamén as laranxas e o queixo manteigoso da nosa terra. Cando mercamos a barra de pan, mercamos tamén un queixo redondo (como o de Xeve) para ledicia dos meus compañeiros de Canto Blanco en Madrid. O humildoso queixo recibiría un bo envite na mesma tarde en que chegou (ben se ve que os produtos galegos teñen boa acollida por Castela). Paramos pouco onda o río, pois facía fresco, e continuamos a nosa viaxe. Á beira do fatídico río Órbigo lembrámonos dos nenos alí afogados, preto xa de Medina del Campo: pobres meniños e pobres pais. Sempre que paso por alí, non deixo de rezar por eles. Pouco despois chegamos a Rueda, terra dos viños que matan as penas, fan festas e axudan a parolar. Os garrafóns quedan alí baleiros ata a próxima vez... Imos moi ben de tempo e non é preciso viaxar pola autopista. De modo que serpeamos monte arriba o Porto dos Leóns. Mais a néboa é agora espesa na baixada cara a Madrid; tamén chove (más que á saída de Galicia)...
Chegamos, porén, Deus mediante, á Residencia de Canto Blanco ás 17'45 (sairamos ás 9'30 de Sabucedo). Pepe ten o seu cuarto no primeiro piso da mesma torre miña (o meu cuarto é no terceiro). Preocúpalle a Pepe o peso da súa grande maleta negra, pois non debería pasar dos vinte quilos. Despois de moitos axustes as cousas distribuíronse definitivamente o día seguinte, martes, antes de saír.
Como chegamos a Madrid bastante cedo, aínda quedou tempo para visitar un antigo compañeiro de Pepe no Brasilna localidade próxima de Alcobendas con dous fillos moi simpáticos, Adolfo e Isabel. Pepe recibiu delcomo regalo un dos últimos libros de Vizcaíno Casas, escritor do que se di que fixo moitos cartos escribindo con humor sobre a política posfranquista. Ten así Pepe algo pra rir durante a súa viaxe a Brasil ou alí. Non quixemos molestar máis os amigos de Alcobendas e volvemos á nosa Residencia. Tras unha cea lixeira fomos deitarnos.
Vémonos no día seguinte no comedor para o almorzo e marcho seguidamente a dar a miña clase de filosofía na nosa Universidade Comillas de 10’00 a 11’00. Mais desta vez tocoulle ós alumnos filosofar... Eu non estaba para estes trotes. Tras volver da Universidade misamos os dous nunha das nosas capelas. Nestes momentos sentímonos máis unidos ca nunca por moitas razóns: somos irmáns de sangue, de familia, de fe, de sacerdocio e de común pertenza á Compañía de Xesús, que nos destinou a traballar en lugares e labores diferentes. No noso pensamento e na nosa oración estades todos presentes, pequenos e grandes, homes e mulleres, que formades a nosa pequena e cada vez máis grande familia. Estades lonxe, aínda que cada vez máis metidos no noso corazón. Que terá unha tal distancia que aumenta a presenza? Canto máis lonxe estades, máis idealizados e próximos vos sentimos alá no íntimo!
Ás doce do mediodía ímonos ó centro de Madrid. O primeiro que fai Pepe e subscribirse ó ABC aéreo: imos á casa do ABC e Pepe formaliza a subscrición a este xornal dende febreiro deste ano. Deste xeito poderá seguir moi de preto a política e a vida en España, algo que sempre lle interesou. O famoso cadro do “Guernica” está próximo, no “Casón del Buen Retiro”. Pouco nos faltou para afogar coa calor nas estancias deste museo. Pepe vaise estreando así, pouco a pouco, pra os 43 grados de calor á sombra brasileira. Xantamos nun restaurante próximo a praza de Atocha, preto doutro hotel onde pasaran a noite outras veces de paso por Madrid as nosas sobriñas María José e despois Concha como alumnas nas excursións dos seus colexios. O menú foi o seguinte: sopa, costeleta grande de becerra nun prato rectangular de madeira semellante ó carballo (a madeira non a roemos por máis que pareza rillada polos fíos do coitelo aloitando a costeleta...), cervexa para Pepe (moi afeccionado a ela) e auga mineral para min (por aquilo de gardar as formas co meu réxime), xeado para Pepe e para min torta de mazá. Pepe resérvase para o café brasileiro, mais eu pido para que me acompañe nas soidades que se me achegan un café só...
Ó saírmos do restaurante, como se o ceo quixera acompañar as nosas secretas angurias ante a próxima despedida, uns nubeiros deixaron caer miúdas bágoas. Mais non nos deixamos desanimar e achegámonos á torre de televisión para os mundiais do fútbol á que só lle falta o cadabullo superior... Un brasileiro adoptivo non pode esquecerse diso. Non podemos calcular a súa altura, mais évos moita cousa. Imos logo no metro ata a praza de Castilla, onde deixaramos o coche. Á saída do metro chove xa abondo no asfalto das rúas e apresurámonos a viaxar, co parabrisas en movemento, ata Alcobendas. Tampouco aquí aparecen por ningures as coitelas de barbearque lle encargaran a Pepe de Brasil. Polo que se ve, o compañeiro Fuentes terá que deixarse barba ou mercar outro máquina de afeitar. E así, con abonda chuvia, volvemos á nosa Residencia. Ó chegarmos ó noso garaxe advertimos que unha das lámpadas do coche está fundida e Pepe amosa as súas habilidades manexando o parafuso para colocarlle unha nova.
Antes de cear hai aínda tempo para un chisco de nostalxia ou morriña. No cuarto de Pepe proxectamos na parede diapositivas de Vigo (alí aparecen edificios a cabalo dos montes, lanchas fondeadas na ría, o noso Colexio Santiago Apóstolo de Vigo etc.) e mais de Sabucedo (devotas facianas de primeiras comuñóns etc.). Deixamos tempo abondo, máis ca abondo, para contemplar cada diapositiva, tentando gardar e eternizar a presenza agarimosa de vivencias e persoas moi queridas...
Trala cea e debruzarnos un chisco na pequena pantalla, na que comezaba a aparecer o consabido “Jota Erre”, saímos cara ó aeroporto de Barajas: a maleta grande non pasa dos 20 quilogramos, o bolso pequeno semella levar chumbo a pesar de que unha ducia de libros xa están no meu cuarto para eu os empaquetar cara a Brasil nun día destes. O teleobxectivo --que correría perigo de ser cheirado polos empregados da aduana brasileira dispostos a facer calquera aduanada...- pasa do peto do anorak (que ata agora semellaba ser o agocho preferido) a unha carteira negra, galano do bo de “Doade” (a quen, coma a Pepe, non lle gustan ren as despedidas). Seguramente a carteira de “Doade” lle dará boa sorte ante os funcionarios brasileiros.
Deixando atrás Alcobendas, chegamos ó Aeroporto Internacional. Os aeroportos seméllanme desde sempre terras de ninguén. As xentes van e veñen sen alí sentirse no seu sitio. Vexo alí un mozo moreno cunha blusa na que leo”Bahía-Brasil”. Pepe conta aínda coa posibilidade de se atopar alí con algún brasileiro coñecido. Mais a estas horas (chegamos alí pouco antes das 12’00 da noite) as salas do aeroporto están case baleiras. Pouco antes de pasar Pepe pola barreira dos pasaportes merca aínda un par de revistas: “Cambio-16”, dúas revistas máis e o ABC do día. Pepe fala comigo do seu traballo en Brasil. Non sabe aínda se será “Pai espiritual” (tal como foi ó principio en Brasil durante varios anos) ou se actuará como “Coordinador” (de alumnos, profesores etc.), sempre en calquera caso en relación con algún dos nosos colexios en Brasil. Será o que Deus queira. Unha cousa, porén, está clara: en calquera dos postos que lle encarguen traballará ó tope, sempre en equipo e a toda máquina, tal e como el mesmo di. Comenta porén que nisto ten un fallo: tender a coller máis traballo do que pode facer doadamente. Para min, para nós, isto é un gran consolo e motivo tamén de orgullo: o sabermos que esta nosa separación ea dor que isto leva consigo repercuten de feito en axuda a moitas xentes de moi diversa procedencia que deste xeito reciben agarimo e consello para si mesmas e para os seus nun país lonxano.
Cando nos dabamos a aperta de despedida o seu pensamento estaba en todos vós: “Dálles a todos moitos recordos meus”, díxome.
Pensei que o mellor sería teclear un par de liñas -estas- que vos fagan presente a súa despedida e o dominio dos seus sentimentos en todo intre. Mais digo mal. Non existiu tal despedida. Nunha das últimas homilías pronunciadas por el entre nós comentaba que a “presenza” dunha persoa non é necesariamente “física”. É realmente así. Se a despedida nos doe é porque el está internamente moi metido dentro de nós. E iso é claro sinal de presenza. Non hai presenza física, mais haina moral, íntima, persoal, que é moito máis importante.
É verdade o que di o refrán de que “partir é morrer un pouco”, mais é tamén verdade que hai moi diversos modos de “partir”. O partir de alguén que non ama e aqueloutro que non lle pon limites ó amor.
Cando estaba a chegar de volta á Residencia de Profesores da Universidade Pontificia Comillas de Canto Blanco (no límite entre Madrid e Alcobendas) un potente avión cruzou retumbando nos ceos nocturnos á 1,30 da mañá do día seguinte (outro só algo despois, á 1,45). Nalgún deles voaba seguramente Pepe coas súas fortes e diversas emocións.
Estes artefactos voadores teñen forma de espada ou de cruz, causando a dor das despedidas ou o leve sangrar dos corazóns. Naquel intre lembrei o dito dun xa defunto e devoto formador xesuíta. Dicíanos el: “Hai que saber levar a cruz colgada do rosario”... Fermoso, non si?
Foi isto un sermón, unha crónica, un desafogo dos sentimentos, un diálogo a soas? Posibelmente un pouco de todo isto. En calquera caso, se estes papeis non nos valen para quentar o corazón ou para enxugar bágoas secretas, poida que vallan para acender o lume na cociña no amencer, cando hai xiada fóra e cómpre quentar a casa.

Unha aperta moi grande.
21 de xaneiro de 1982