O mundo que vén: áreas de influencia?

A brutal agresión imperial do réxime de Donald Trump foi aliñada co hipotético propósito de establecer -e supostamente recoñecer- esferas de influencia exclusivas xunto a outros actores como Rusia e China, os únicos competidores substanciais que, a nivel global, demostran unha firme vontade de exercer a súa plena soberanía.

O texto oficial da Estratexia de Seguridade Nacional (NSS. siglas en inglés) dos Estados Unidos, publicado o pasado decembro, non emprega literalmente a expresión "esferas de influencia", aínda que si incorpora elementos que moitos analistas interpretan como un cambio cara a unha orde mundial máis segmentada por grandes potencias. De feito, pide un renacemento da Doutrina Monroe e afirma que os Estados Unidos deben garantir que o hemisferio occidental permaneza libre de incursións hostís ou influencia estratéxica adversaria, baixo un "Corolario Trump".

O foco no hemisferio occidental tradúcese nunha conceptualización do mundo onde as diferentes potencias teñen esferas de influencia predominantes, aínda que non se formula como un mapa formal de "esferas de influencia". Nunha análise de seguridade, interprétase que estamos a pasar dunha orde multilateral liderada polos Estados Unidos e os seus aliados a un mundo no que os Estados Unidos aceptarían de facto unha división do poder global con China e Rusia, aínda que baixo unha lóxica de equilibrio e "realismo flexible".

Máis alá do propio documento, os informes e as filtracións de versións máis longas ou internas da NSS indican explicitamente ideas que soan como esferas de influencia. Segundo informes sobre unha versión máis extensa (non pública) do documento, hai referencias a un concepto chamado "C5", onde os Estados Unidos, China, Rusia, India e Xapón desempeñarían papeis de poder para "dirixir" a orde global, o que implicaría unha división funcional do mundo entre as grandes potencias. As análises estratéxicas describen a NSS como unha perspectiva da orde mundial dividida en diferentes zonas: a principal esfera estadounidense no hemisferio occidental, unha rusa en Eurasia, unha chinesa en Asia, etc.

Isto reforzaría a idea de que, aínda que a versión pública non é explícita sobre as "esferas de influencia" como doutrina, os marcos conceptuais que sustentan o documento si que se moven nesa dirección.

Tampouco hai probas dunha declaración oficial de Trump, a pesar de tan parlanchín pontificado, empregando literalmente o termo "esferas de influencia" como política formal. En discursos e accións recentes (como os seus discursos sobre seguridade en América Latina ou a intervención armada en Venezuela), Trump defendeu practicamente conceptos similares a unha división de influencia entre potencias, promovendo e lexitimando de facto a idea de que cada gran potencia debería ter áreas de preeminencia estratéxica, especialmente no caso de Rusia, quizais menos en relación con China. Convén lembrar que esta última é a segunda economía máis grande do mundo, mentres que Rusia se sitúa fóra do top dez.

Reafirmación hexemónica

Pero a política exterior de Trump apunta máis a un intento desesperado de reafirmar a hexemonía dos Estados Unidos -primeiro, rexionalmente- que a aceptar formalmente as esferas de influencia rivais como doutrina. Os Estados Unidos queren manter o seu liderado a toda costa, non formalizar unha división global. O documento da SSN recoñece a influencia de potencias como China e Rusia como unha realidade estratéxica á que enfrontarse, non como unha suposición de esferas de influencia compartidas. Aínda así, a práctica xeopolítica global non ignora a tendencia cara a unha realidade máis multipolar, e a miúdo disputada, e as accións dos Estados Unidos poden levar á consolidación de facto de influencias rivais en certas áreas, mesmo se esa non é a intención declarada. Isto aplicaríase moi especificamente a Rusia e cun obxectivo claro: facer concesións que faciliten o debilitamento da súa asociación con China, que é o gran inimigo a derrotar.

A SSN non abandona a idea de que os Estados Unidos teñen un papel hexemónico que desexan manter, aínda que non o expresan como a dominación global tradicional. En cambio, propón unha abordaxe de "realismo flexible" onde se busca a seguridade nacional a través da forza militar, o poder económico e a disuasión, sen esforzarse por impoñer valores liberais globais como antes. O que busca é manter a súa hexemonía, especialmente rexional, desafiada sobre todo polos avances chineses na "súa" área inmediata, en lugar de aceptar unha división global de esferas de influencia. A hexemonía aquí enténdese como liderado competitivo e control estratéxico sobre os rivais, non cooperativo nin compartido.

As decisións recentes de política exterior baixo a administración Trump demostran non só un intento de reafirmar o dominio rexional e limitar a influencia chinesa e rusa, senón tamén un rexeitamento das estruturas multilaterais tradicionais e unha énfase nos acordos bilaterais ou nas asociacións selectivas. A política cara ao Indo-Pacífico e a China inclúe barreiras económicas, cooperación con aliados tradicionais e esforzos para reorganizar as relacións económicas, en lugar de establecer formalmente "esferas de influencia".

Todo isto apunta a unha visión de hexemonía competitiva, onde os Estados Unidos buscan manter o seu papel central e privilexiado na política mundial, ao tempo que recoñecen que outros actores tamén exercerán unha influencia rexional limitada que debe terse en conta.

A Putin podería interesarlle

Para o presidente ruso Vladimir Putin, ante unha UE desgastada que se inclina ante as tácticas de intimidación de Trump, cunha maioría de dereitas nas súas institucións incapaz de operar cunha elemental autonomía estratéxica efectiva, unha esfera de influencia recoñecida non é un anacronismo, senón unha solución estrutural: reduce os custos de seguridade, restaura o status, disciplina o entorno e reescribe favorablemente as regras do xogo. Na práctica, o recoñecemento explícito dunha esfera de influencia é tamén unha cuestión de identidade e supervivencia estatal.

Para o Kremlin, unha esfera de influencia no espazo postsoviético funcionaría como un cordón sanitario contra a OTAN e a UE. Mentres estas existan. O recoñecemento externo lexitimaría a idea de que certos estados non poden integrarse en alianzas hostís, reducindo as vulnerabilidades militares e estratéxicas. A seguridade, como se reiterou tantas veces, non pode ser establecida por algúns a expensas doutros, senón compartíndoa.

O colapso da URSS foi vivido por Moscova como unha perda de posición internacional. Unha esfera de influencia recoñecida equivalería a un certificado de gran potencia, colocando a Rusia en pé de relativa igualdade cos Estados Unidos ou China na xestión da orde internacional.

Ese recoñecemento facilitaría a presión estrutural (enerxía, seguridade, economía, elites) sobre os estados veciños, limitando a súa autonomía estratéxica. Ademais, unha esfera de influencia aceptada internacionalmente deslexitimaría a intervención política, mediática ou financeira occidental nestes países e reduciría o risco de inestabilidade.

Finalmente, equivalería á regularización ou normalización dos feitos consumados. Crimea, Abkhazia, Osetia do Sur, Transnistria e Donbás encaixarían mellor nun marco de esferas de influencia recoñecidas que nun baseado na plena soberanía. E proporcionaríalle a Putin un activo que, en hipotéticas negociacións máis amplas (seguridade europea, sancións, armamento, arquitectura estratéxica), daría un maior poder de negociación.

China: Un choque claro

En termos normativos e discursivos, existe un choque claro entre o recoñecemento explícito das esferas de influencia e a narrativa chinesa dunha comunidade cun futuro compartido para a humanidade. Este concepto preséntase como universalista, antixerárquico e contrario á lóxica dos bloques, as esferas exclusivas ou a división do mundo. O mesmo ocorre coas súas principais iniciativas globais (Desenvolvemento, Seguridade, Civilización e Gobernanza), que se formulan como bens públicos abertos, non como instrumentos de delimitación xeopolítica ríxida.

China non emprega a linguaxe das "esferas de influencia" e, aínda que opera con áreas de prioridade e interese innegociable (o exemplo máis obvio é a súa contorna inmediata, desde Taiwán e o Mar da China Meridional ata Hong Kong, Xinjiang e o Tíbet, temas comúns na crítica occidental), estas diferenzas están claramente relacionadas cunha esixencia de soberanía absoluta, non interferencia do mundo exterior e sensibilidade histórica, moi afastada das reivindicacións territoriais similares ás que perseguen os Estados Unidos ou Rusia.

China rexeita os modelos clásicos de esferas de influencia e non os recoñece como un principio xeral da orde internacional. A deferencia esixida en certas áreas (unha lista limitada) está relacionada coas súas cuestións territoriais históricas. Recoñecer explicitamente as esferas de influencia chocaría coa narrativa chinesa e erosionaría o capital normativo global que contrasta tan fortemente coa agresividade de Washington.

No ámbito da gobernanza global, a contradición coa noción de esfera de influencia prodúcese en varios niveis (regulatorio, institucional e político) e é significativa: ataca o corazón da afirmación de China de presentarse como reformadora da orde internacional, non como fragmentadora, apelando ao recoñecemento dun novo status para os países en desenvolvemento. A contradición non é meramente retórica: unha gobernanza global coherente require regras comúns, mentres que unha esfera de influencia consagra excepcións baseadas no poder.

A gobernanza global, tal e como a formula China, baséase en principios de inclusión, participación igualitaria e multilateralismo. Unha esfera de influencia, pola contra, introduce lóxicas de exclusión: algúns actores teñen máis dereito que outros a decidir sobre certas áreas. Isto socava o ideal de regras comúns e substitúe a cooperación global por xerarquías rexionais.

China insiste en que os asuntos internacionais deben xestionarse a través de mecanismos multilaterais, especialmente a ONU. Pero unha esfera de influencia implica a capacidade de veto informal sobre as decisións doutros estados, o que despraza a autoridade das institucións globais ao poder material do actor dominante.

O discurso chinés defende unha soberanía forte e indivisible. Non obstante, as esferas de influencia producen soberanía asimétrica: os estados dentro delas manteñen a independencia formal, pero o seu poder real de toma de decisións é limitado. Isto contradí a idea dunha gobernanza baseada en estados legalmente iguais.

As iniciativas chinesas (desenvolvemento, seguridade, civilización, gobernanza) preséntanse como bens públicos globais. Se se solapan cunha esfera de influencia, chegan a ser percibidas como instrumentos para estruturar dependencias, debilitando a súa lexitimidade universal.

China afirma querer reformar unha orde internacional inxusta. As esferas de influencia refírense a unha lóxica clásica de equilibrio de poder e división espacial, característica da orde que afirma querer superar. En lugar dunha innovación normativa, o que xorde é unha continuidade coas prácticas das grandes potencias tradicionais. Aceptar isto como outra expresión de pragmatismo, quizais temporal, distorsionaría completamente a súa mensaxe externa.

Ademais, moitos sinais reafirmarían a negación efectiva do recoñecemento dunha esfera de influencia chinesa ao mesmo tempo que confirmarían a afirmación dunha reafirmación hexemónica global que presuporía a redución do poder e as capacidades de Pequín. Que China tolere certas accións dos Estados Unidos coa esperanza de que os seus intereses máis directos non se vexan afectados é unha quimera.

Os Estados Unidos demostran diariamente a súa vontade de ir máis alá dos límites convencionais. Por unha banda, mantendo intactas e axustando a cada paso as diversas guerras comerciais e tecnolóxicas que libra con China. Por outra banda, ao afectar a liñas vermellas clave, especialmente no caso de Taiwán, os Estados Unidos están a impulsar a venda de armas (o último anuncio foi de 11.000 millóns de dólares nun único pago), fomentando a aprobación dun orzamento especial de adquisicións de defensa de 40.000 millóns de dólares e exercendo unha forte presión política sobre unha oposición maioritaria en Taipei que bloqueou a súa aprobación sete veces. Os Estados Unidos están a apostar firmemente pola carta de Taiwán para conter a China e, mentres isto siga sendo así, calquera "esfera de influencia" é totalmente efémera.

Pero tamén continúa consolidando o aliñamento de toda a fronte indo-pacífica con Xapón, Corea do Sur, Filipinas, Australia e Nova Zelandia, que, a diferentes ritmos e con diversos graos de intensidade, ten a China na súa mira. Finalmente, noutras áreas, a coerción antichinesa é habitual: vémola na UE, presenciámola en América Latina e o Caribe e tamén en África, onde a presión se está a multiplicar (por exemplo, sobre Kenya para impedir que asine un acordo comercial con China). Os Estados Unidos seguen a intentar influír na dirección estratéxica de todos estes países.

Máis reafirmación hexemónica que áreas de influencia

Moitos observadores e comentaristas (non o texto oficial) interpretan a rivalidade entre as grandes potencias (Estados Unidos, China, Rusia) como algo que leva á fragmentación xeopolítica, semellante a unha nova división en esferas de influencia.

A política exterior e as accións de Trump, que se centran en contrarrestar a China e conter a Rusia en certas áreas mentres a atraen ao seu redil, poden lexitimar indirectamente a idea das esferas de influencia, pero o obxectivo principal é a reafirmación hexemónica global a través dunha política de acoso e desmantelamento do seu competidor máis integral.

Por outra banda, esta afirmación hipotética parécese a unha forma de meter a todos no mesmo saco; con todo, os comportamentos e as ambicións difiren significativamente. No caso de China, non representaría nin progreso nin un mal menor; implicaría unha revisión completa da súa política exterior.

As esferas de influencia responden a unha lóxica de poder incompatible con esa soberanía que segue sendo unha fronteira significativa na política internacional. É inaceptable que a soberanía poida ser violada arbitrariamente baseándose en argumentos de necesidade, seguridade ou excepcionalismo. Fágao quen o faga.