Contan que a tiveron aí arriba, neste mosteiro, no secreto máis absoluto; ¡por razóns humanitarias, naturalmente! Nunha cela da parte traseira, ¡ata que morreu! Mellor dito, ata que a mataron, que se di que o pai, o dela, acabou por descubrir o secuestro, aquela retención frailuna. Secuestro voluntario, salvífico por suposto. Entón presentouse aí arriba, no convento, aquel avó da criatura, ¡e segoulle a gorxa á filla, cunha fouce, sen vacilación algunha, ao animal! A cabeza da moza rodou polo silveiral abaixo e nunca se atopou, así que o corpo suponse que está enterrado no propio convento, acaso diante do altar maior, pero a cabeza da pecadora..., ¡pois iso, que quedou entre as silvas desta fraga!
-¡Déixasme abraiado! ¿E do cativo, que?
-Permaneceu no convento, e suponse que chegou a frade, que ao Servizo no foi, pois, ao non estar rexistrado, ninguén o chamou ás quintas; ¡que menos, que de casta lle viña, e co cerca que tiña a escola! En canto ao señor de Ombre, ao que antes me referín, séxase, o veciño da nosa amiga, desoutra Mestra, deu en contar nesta bisbarra que atopara unha caveira nun pasteiro destes do Eume, achaiando nun valado, perfectamente conservada; que estaba nun recuncho seco, nunha desas grutas do mesmo valado. ¡Ah, e tamén propalou que lla vendera a un Médico da Coruña! ¿Decátase do ensarillamento que producen as circunstancias, a pouco que converxan?
Pola miña parte, a tal intre, de tan atento e asombrado, quedáronseme os ollos trabados na rapaza, mesmo hipnotizado, que nin lle contestei. Ela tamén parecía estar voando, de ter que facerme semellantes revelacións; quedárase sen alento ao contarme aquela historia monumental, arrepiante, así que calei, xunto dela, para serenarme, eu mesmo, e tamén para darlle tempo a reanimarse. Se non fose por non alarmala máis do que xa estaba, que nunca se sabe como acertar, con gusto lle houbese acariñado a súa cabeciña, para reavivarlla, non por outra cousa. Aos poucos, en vista do meu mutismo, pero algo máis normalizados, ámbolos dous, díxome, cun fío de voz:
-¿Que lle parece? ¿É abraiante, non é? ¡Pois ese foi o noso enterramento desta tarde! Algo demorado, pero, ¡enterramento! ¿Comprende agora? Á miña avoa metéuselle na cabeza que non podía morrer sen devolver esa caveira ao Mosteiro de Caaveiro, ¡que miúda lea na hora da Resurrección se aquela rapaza non dá atopado o seu cranio! Miña avoa é crente, moito, pero estivo un tempo aló en Cuba, e daquela os negros contáronlle cousas raras, mistificacións das súas, esoterismos, maiormente de como entenden eles a Resurrección, así que a pobre ten unha empanada, unha mestura de crenzas, que non se aclara.
-¡Déixasme ríxido, dunha peza; totalmente! ¡Vaia sorpresa! ¿Podo contarllo á miña muller, para que non pense mal de ti? ¡Non sabes o nerviosa que estará a tal momento coas sospeitas que provocastes, ámbalas dúas!
-Menos á Garda Civil, cóntello a quen queira, pero non lle vou dar o meu nome..., ¡para que non saiba quen foi realmente a enterradora desta tarde! ¿Dise, pacto de silencio, non si?
-¡Muller, é igual, que a estas horas a miña dona seguro que xa lle ten sonsacado á avoa o voso nome, o nome e mailo voso enderezo; canto quixese! ¡Tamén é Mestra, ¿sabes?, pero o seu natural é o periodismo!
Pasado aquel estupor, do que me levou algún tempo repoñerme, volvemos a ferragachar no auto da rapaza, e daquela, experimentando, non sei como lle premín no cable do distribuidor, e o coche arrancou, con brío; ¡redondo, que din os mecánicos!
-¡Xa está! Comérase, ou desgastárase, este carbonciño do cable que fai contacto na cabeza da delco, e así non pasaba a electricidade; ¿entendes? Vou intentar arranxalo con algunha seguridade para que non se solte coas vibracións. ¿Terás un esparadrapo? ¡Tamén serve unha liga, pero vexo que non traes medias
!
-¡Non, que nunca levo caixa de urxencias, aínda que sexa unha imprevisión! Mire, prefiro que o deixe así, que ese cable pódese soltar de novo por esta corredoira adiante, de mal nome estrada, co traqueteo de tanta focha, ¡e daquela véxome noutro apuro! Se non lle importa, imos con vostedes, no seu Hillman, se son tan amables, que nós podemos leva-los nenos no colo, e así cabemos todos. ¿Non lle parece que é mellor? Mañá, de cedo, conseguirei un cable novo, e veño cun mecánico, que temos precisamente un amigo aí abaixo, nesa ponte do Eume...
-Trae a quen queiras..., ¡menos a esa amiga que tanto se asusta das caveiras, que por aquí, en Caaveiro, xa sabes...!
Fixen este pequeno xogo de palabras pero á Mestriña non lle caeu en graza, pois a pobre viuse nun bo dilema, ¡en varios!, con aqueles imprevistos óseos, ¡que nin é para contalo!
¡Cantos quebracabezas nos ocasionan os antepasados; algún deles...; e canto dan que sachar nalgunhas ocasións, sexa para enterralos ou para exhumalos! ¡De veras que si! Aprendino aquela tarde, pero tamén aprendín que o de ser mal pensados é algo nefasto, por moi natural que resulte no ser humano! Para sabe-la verdade, iso din, chega con preguntar, como fixen eu naquela ocasión; ¡que nola digan ou non, iso é outro cantar! E logo que hai verdades que semellan trolas, e á viceversa, que tamén se cumpre!
A miña dona, para máis abraiarme, ao fío daquel suceso lembroume esas foxas que bordean as estradas de media España, onde descansan
, ¿será certo que descansan, así, esquecidos e incómodos, ademais de incomodados?, máis de cen mil fusilados daqueles de cando a Guerra, e só Deus sabe deles, do seu sitio, con exactitude. ¡Sabe Deus, e chega, pois aqueles roxos tamén tiñan alma, e van resucitar xunto, ou incluso antes, cós azuis, por destinguidos que estean!
-Muller, esquécete deles, que xa non queda a quen preguntar, e se alguén queda, será cómplice, ou herdeiro, dos matóns, e non nolo van dicir
¡Nisto si que non valen as túas dotes, por de periodista que sexan!
-¡Ata terás razón, tío lóxico, pois a estas alturas do século, aqueles asasinos xa estarán, todos, ou case todos, na lareira de Pedro Botero, ocupados en queimar alcrebite para afumar os seus remorsos, así que alí, de incomunicados, tan só lume, lume e fume!
-.-
Albenalmar Ben Mussa
Veño insistindo na importancia que ten para todo afeccionado á Historia, en definitiva para os amantes da súa terra,

que niso xa se insiren os quereres das propias raiceiras, o de aproveita-las ocasións, os indicios, os datos, tal que fai a policía, pois detrás dos indicios pode haber novos achados.
Foi o caso que, apenas chegados á Coruña, procedentes das Asturias, segundo teño dito, e falando cuns amigos das cousas importantes do Principado, e do moito que as adoran e as cultivan eses veciños, -hai quen lles chama "primos" polo noso entronque con aqueles antepasados, cos celtas, pero eses ástures de hoxe en día din que os "primos" somos nós, que lles dinamitamos o carbón, ¡mentres eles espichan as cubas da súa sidrina!-, informáronos do Pazo de Mariñán e da súa categoría monumental, histórica e paisaxista, así que, na primeira ocasión, aló fomos; cos nenos, por suposto, pois a mellor lección para os rapaces é a que conviven cos seus maiores.
Mentres nos faciamos cruces de todo aquilo, cos ollos abertos coma pratos, borrachos de tanta beleza, de tanta harmonía,

¡que daquela aínda non chegaran os eucaliptos nin a contaminación á ría de Betanzos, que brillaba ao fondo daquel cadro impoñente!, os cativos saltaron a parede da finca, e sen outro permiso, quedáronse aló por dentro, nas mazás, que non daban saído delas.
O pazo estaba en obras, mais como era domingo por alí non aparecía ninguén que nos franquease a cancela, e eu receaba salta-la muralla, que iso sempre me pareceu propio de ladróns, ou de nenos, pois eles teñen bula para certas cousas. Nesa espera estabamos cando parou un coche, alí mesmo, do que se apearon dous velliños, simpáticos eles e ben aseados, sorrindo dunha fazula á outra. Achegáronse a nós, confianzudos, coa seguridade que dá iso de moverse por terreo coñecido. Eu pregunteilles se tiñan algo que ver co Pazo aquel, co de Mariñán, que así comezou a nosa aproximación.
-¡Pois..., si e non; segundo como se mire, que aquí para onde mirar temos!
Ao velos frear exactamente diante dos portalóns da finca, tivera por un momento a esperanza de que fosen os administradores, ou os coidadores dela, algo así, e que tal oportunidade nos franquease o acceso, polo menos ao xardín.
-¿Como se entende iso, iso de segundo se mire...? -Atrevinme a seguir preguntando, algo desconcertado.
-Comprou todo isto a Deputación da Coruña; e como as cousas de España son dos españois... ¡pois iso, que nos sentimos neste sitio, neste real sitio, que é digno de Reis, como na propia casa!
Soltámonos a rir por todas aquelas cousas; eu con máis picardía, por suposto, dado o meu carácter retranqueiro; así que, daquela emoción saíu unha certa simpatía. Entón dixo a miña muller, sempre falangueira, sempre periodista, máis inocente cos propios anxos:
-Tamén estivemos a ve-lo pazo de Meirás, e tamén por fóra, claro. Se eu fose dona Carme preferiría cen veces vivir aquí, nestoutro, no Mariñán.
Aqueles señores fitáronse reciprocamente e calaron, se cadra porque naqueles tempos era grave, ¡un crime de lesa patria!, pronunciar en vano o doce nome dos señores de Meirás, e iso que aínda non tiñan ese título pero abrogábanse tódolos demais, ¡pola graza de Deus! A conversación provoqueina, seguina, eu, en galego e máis ben dirixíndome á miña dona, para inspirarlles confianza:
-Ti seguro que si, que prefires isto, pois como es medio moura, e aforraches tanta auga aló por África, agora apetéceche esta ría de Betanzos, ¡toda, enteira, marea incluída!
-.-Gómez Vilabella, Xosé M.