As mozas da Coruña
Para comezar, unha de mozas, que non é mal principio; ¿ou si?
Na primavera do ano 70, ¡vai lonxe, pero a min fáiseme que foi onte pola impresión que me quedou!, recén chegado á Coruña, e interrompido co traslado desde Xixón o meu segundo curso de Profesorado Mercantil, coas conseguintes novidades de adaptación ao novo traballo, vinme e desexeime para prepara-las materias das que me quería presentar na convocatoria de Xuño.
Entretívenme particularmente co alemán, que despois de quedarme sen as magníficas leccións do señor Fonseca, Interventor do Banco de España en Xixón, ademais de excelente profesor de idiomas, púxoseme na gorxa de tal xeito que tentado estiven de pasarme ao portugués de Chao Espiña, un erudito viveirense que, entre outras virtudes, tiña a de saber moito, e tamén a de saber comunicalo, ¡que son dúas, non sempre simultáneas! Todo con graza, que iso é a quintaesencia da sabedoría, ¡pero supoñíame volver a primeiro! Como nacín máis tenaz que unhas tenaces, pois esa virtude si que a teño, optei por subir tódolos domingos e demais festivos ao Castro de Elviña, ¿ou da Viña?, ás aforas da Coruña, para illarme co meu segundo tomo do Mein Deutsches Buch nesa soidade, na croa dese castro, precisamente onde FENOSA chantou un poste de alta tensión, tensionando a Historia. Eu debullaba e debullaba nas miñas consoantes e nas miñas declinacións con tal frenesí que nin un andaluz ensaiando cantigas de maldicir, pero as condenadas, ¡resistíanse!
Ademais do alemán inquietábanme as olladas que me botaba, de cando en vez, un velliño que gardaba ovellas, acotío, naqueles descampados de máis arriba, alí por onde colgaron do monte a Cidade Universitaria, pero nada nos dixéramos, nunca, ata que un día se me achegou, arrastrando unha perna reumática mal substituída ou complementada cunha enorme cachaba de groucho de acevo. Despois dun protocolario, Bos días, señor, espetoume, sorprendentemente confiado:
-¿Vostede vén por aquí coma unha fantasma, ás toxeiras deste Escoural, tan só para falar só? ¡Incrible! Pois iso non require ensaio, que a falar co vento, ou a baldarse da reuma, chégase cos anos, simplemente cos anos, sen máis!
-¿Señor...; señor, que; cal é a súa graza?
-¡Que cacheiro, que tío máis desfasado, que desde que se perdeu a cortesía, con aquilo do atúe da Falanxe, con aquilo da guerra, pola graza dun nin os curas preguntan! Chámome Manuel, pero todos me din, O Coxo do Escoural; ¡e como o son, non me alporizo!
-Señor Manuel, logo; pero non vaia pensar que estou tolo. ¡Nada diso! O caso é que..., estou estudando alemán, e como se me atranca, por iso veño para aquí, a esta soidade, por riba destas ruínas, para vocalizalo coa boca, oralmente; para fritilo ben frito; para fixalo, que por veces ata berro, moito, para que me entre polas orellas, como se me falase un profesor dos máis esixentes. Fágoo dun xeito parecido a como golfean, no verán, eses golfos de Madrid..., aínda que eles din que veñen..., para xogar golf! ¿Entende o asunto? ¡Nesta vida, xa sabe, todo require ensaio...; todo, menos casarse!
Non sei como se me ocorreu esta comparanza, que nunca tal dixera, nin tal pensara, pero ao señor debeulle facer graza, que deu en move-lo petelo.
-¡Que cousas...! Mire que lle digo: Eu cheguei a ter unha moza, daquela da guerra, que madriñas lles chamaban, e con aquela confianza propúxenlle ensaia-lo casoiro, por..., ¡por se valía para inzar, pois do que non, xa non a quería! ¿Sabe que me dixo? ¡Que xa llo propuxera un capitán de Intendencia, que eses saben amasa-la fornada, e que o mandou facer paso lixeiro, para canto máis eu, un soldado das quintas! Pero volvendo ao caso: A vostede o que lle conviña é que volvesen por aquí aqueles carajos, aqueles que mediron este monte da Zapateira, ¡pé por pé, palmo a palmo!
Naquel intre fun eu quen o tivo por louco, pero seguinlle o lerio, máis ben por divertirme. Xa se sabe aquilo de que o malo dos tolos é crialos, que despois divirten aos parvos do lugar.
-¿E logo, fixeron partillas, aquí, no castro, tamén aquí, neste común, con ese poste de alta nas lindes, no sitio do marco?
O Coxo miroume carraxento, visiblemente ofendido:
-¡Que partillas nin que raios! ¡Outro galego obsesionado polo minifundio! Estes montes de por aquí, todo por aquí, incluída a Chousa do Cura, medíronos os alemáns, cuns aparellos coma..., ¡coma os retratistas, nun trípode! Foi a pouco de que rematase aquela guerra; a nosa, a in-civil...
-Nos libros chámanlle, civil. -Obxecteille, máis ben con ánimo de polemizar, sen decatarme da miña burremia.
-¡Civís son os Gardas! ¿Ti córtaslle a palabra ao señor Cura cando che ensina o Evanxeo? ¡Pois aquí predico eu! De licenciado nesa universidade das trincheiras, na que me ensinaron a matar por único oficio, ¿que me cumpría? ¡Pois, volver á vida dos vivos, ao traballo pacífico, tal que coas ovellas! Ata que un día me tropecei con aqueles animais... ¡Cos alemáns, quero dicir! ¡Oes, por certo, que ben falaban eses cadelos, que se entendían ás primeiras...! Todo se lles volvía asentir coa cabeza e responder que ja, ¡que xa o farían! E facíano, chacho, cómame nunca o diabro, ¡sen discusión! ¡Ninguén lle replicou ao xefe; nunca, xamais!
Como se puxo a asubiar, entendín que rematara, así que me atrevín a seguir coas miñas enquisas:
-E logo, vostede, un español tan español, tan pegado ao seu..., ¿como fixo para entende-los alemáns? -Chanceei un pouco, que me relaxaba.
-Faláronme en castelán; ¡ben-sei-ora! Un deles, un que era roxo coma..., coma unha panoia desas do maínzo, que os outros..., ¡os outros, maldito cousa! ¡Ladraban peor cós cans; algo así como fai vostede, pero máis rouco!
Non llo tomei a mal suposto que se refería á rotundidade fonética do idioma alemán:
-Daquela daríanlle unha boa propina...; ¡sequera, tabaco! -Eu, tirándolle da lingua, para que non parase de falar, que me caía simpático.
-¡Déronme...; mandáronme aos catro ventos, que nin as grazas! Eu collinlles medo, ¿sabes?, pois tras deles ía a Garda Civil, co couceiro ao lombo...; ¡pero é mellor calar, que aquilo xa pasou, e a burro morto, cebada ao rabo!
¿Non me estaría pasando, non desperdiciaría o tempo en prexuízo do meu alemán? ¡O meu, pois o señor, con ollar para a súa facenda... Por iso estiven dubidando se cortar naquel punto a conversa e volver ás miñas consoantes, que se me atravesaban entre a lingua e mailos dentes, pero a curiosidade histórica, que sempre me dominou:
-Señor Manuel, iso que conta pasou nalgún punto estratéxico de España, e non só aquí en Galicia. Aqueles alemáns, aqueles topógrafos, viñeron, mandáronos, para perfecciona-los nosos mapas, aquelas cartas que levantara, anos antes, a Brigada Obreira e Topográfica do noso Exército, mandada polo entón Coronel Lombardero, ao que coñecín eu, precisamente en Madrid, pero despois, desde que se retirou. Outros opinan que os alemáns fixeron, e gardaron, aqueles mapas, para eles mesmos, para cando ocupasen España, despois de tomar Inglaterra... ¡Quen sabe; misterios da Historia..., que moitos quedan no tinteiro! A cuestión concreta, para min, é preguntarlle, a vostede, se entendeu algo do que tramaban, concretamente aquí na Coruña, nestas lombas tan axeitadas para empraza-los seus canóns de costa. ¿Non lle dixeron, ou non pescudou, para que facían aquelas medicións, con aqueles taquímetros?
O pastor collérame confianza, así que volveu a preguntar, apoiándose no meu ombreiro á vez que na súa cachaba:
-¿E ti, rapaz, que lles dirías; acaso que por aquí chove a miúdo...?
-¡Eu non calaría, que non adoito facelo, pois sen preguntas non hai respostas; e por veces, nin preguntando se chega a Roma, que iso cae lonxe!
-¡Léveme nunca o diaño, que es un valente! Claro que se lles falases con eses ouveos do alemán..., ¡a cousa cambiaba!
-¿Así que vostede, señor Manuel, coñece todo isto de por aquí, estas abas, este Escoural...; todo isto? -Era un pracer darlle corda, polo ben que soaba.
-¡Coma a palma da man! ¡Crieime aquí! Desta parte da Coruña, Culleredo incluído, seino todo; e iso que me tiñan por burro, daquela, na escola... A culpa foi de meu pai, que me utilizaba acotío, dálle que te pego e sopra que te soprarás, coa panca do fol, no barquín da súa forxa. O que non aprendín na pouca escola á que asistín aprendino na forxa, de meu pai e dos seus clientes, que mentres esperaban polos trebellos, falaban de todo. De todo, menos de mulleres, pois diso, meu pai, cando principiaban coas chanzas, daba un martelado na zafra, e todos entendían que de mulleres, ¡nada! ¡Cousa sagrada!
-Iso sería porque estaba o neno diante, que seu pai para telo a vostede..., ¡casou; e algo máis, tamén! ¿Non si?
-Non, ho, non é por aí, que agora pódoo contar, que xa morreu. ¡Miña tía...; foi por culpa de miña tía, da Carme! Forzouna un señorito da Coruña, un deses do colo amidonado. ¡Xente de mal vivir! Non lle pasou nada, ¡que igual tiña as ferramentas do mesmo amidón!, pero con iso sabido, os de por aquí, os do arrabalde, deixaron de pretendela, anoxados. ¡Deron en dicir que cheiraba a colonia! Ata que un día, tan arrepiada se viu, que se vestiu dos domingos, e enzoufouse de colorete. Daquela díxome: "Cando estea aló abaixo, aí polas granxas, dille ao teu pai..., ¡pero antes non, por se bota tras miña co martelo!, que xa que non me queren estes mozos de por aquí arriba, estes que son do meu igual, daquela voume para Coruña..., ¡a ver se boto nun deses señoritos, que me van pagar por boa, pois esa será a miña vinganza! E non lle digas máis nada, que con iso, ¡sobra!". ¡Nunca por aquí volveu!
-.- Gómez Vilabella, Xosé M.
