Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

2016: A aportación do 'Codex Ambrosianus D 52'

jueves, 01 de junio de 2017
A 'Piazza' e o 'Duomo' de Mil√°n, dende o Oeste

Para acadar un axeitado co√Īecemento do pasado, a historia, ou a sinerxia dun lugar, territorio, cultura, ou¬†pa√≠s, √© necesario contar co maior n√ļmero posible de datos acerca, cando menos, da s√ļa arqueolox√≠a, costumes, tradici√≥ns, numism√°tica,¬†epigraf√≠a, textos, ou¬†antropolox√≠a. E no que a Galicia atinxe tampouco ¬†se pode ¬†esquecer canto sobre a fachada atl√°ntica europea, na que est√° situada, nos transmiteu o proc√≥ncul romano Rufio Festo Avieno no ¬†traballo que pacentemente elaborou, con base a datos tomados, segundo el mesmo declara, de numerosos autores gregos, ademais de un cartaxin√©s, que viviron nos s√©culos VI ao IV a. C., informes dos cales alg√ļns mesmo son anteriores a ese per√≠odo.
     
A obra en cuesti√≥n consiste nun poema hist√≥rico-xeogr√°fico, a ¬ďOra Maritima¬Ē, do que, infortunadamente, se conservan nada m√°is que 713 dos seus versos, dado por primeira vez √° imprenta en Venecia no ano 1488, nun volume que conti√Īa traballos tanto do propio Avieno coma doutros escritores. Un feito que, coma se pode observar, aconteceu escasas d√©cadas despois de que, en 1450, Johannes Gutenberg, perfeccionara o sistema de reproducci√≥n gr√°fica que o fixo famoso. ¬†¬†
    
Lamentablemente o manuscrito do que foi tomada a obra á que nos estamos a referir  perdeuse, se ben que, para o compensar, temos a sorte de que aínda se conservan  varios exemplares desa  edicción. E desapareceron, así mesmo, outras reproduccións posteriores que da mesma se fixeron, da existencia das cales sabemos por  informacións coevas coas mesmas. Fica nada máis, no MS. Burm. Q. 13, que se  garda na Universidade de Leiden, nos Países Baixos, unha colación, ou cotexo, efectuada sobre a publicada polo cartógrafo flamengo Abraham Ortelius (1527-1598).
      
Mais existe tam√©n o denominado ¬ďCodex Ambrosianus D 52¬Ē, un manuscrito de finais do s√©culo XV, do que se afirma que cont√©n ¬†unha colleita de obras dos primeiros s√©culos da Era, entre as cales figuran os versos 52 a 163 desa incompleta ¬ďOra Maritima¬Ē.
      
Respecto √° xa mencionada publicaci√≥n de Venecia, compre que digamos tam√©n que ofrece a nada agradable chata de que, na s√ļa parte final,¬†f√°ltanlle algunhas palabras, e mesmo versos enteiros, as√≠ como que omite canto¬†no orixinal do que foi tomada deb√≠a de figurar a partires do intre no que o seu autor,¬†Avieno,¬†anuncia que vai dar a co√Īecer as denominaci√≥ns que no seu tempo, -c. ano 400 d.C.-,¬†se lle daban √°s que figuraban nos antigos textos que utilizara coma fontes: ¬ďSe che √© util mudar estes nomes antigos polos novos...¬Ē, son as derradeiras e escasamente reconfortantes palabras que do seu traballo se conservan. ¬†

Unhas deficiencias, as indicadas, que parecen deberse ao deterioro, na s√ļa parte final, do soporte f√≠sico sobre o que, arredor de mil anos antes, fora escrito o poema.¬† ¬†¬†
    
Coma consecuencia de tales eivas produc√≠ronse discrepancias interpretativas entre os investigadores ata o punto de que alg√ļns atrev√©ronse a efectuar correcci√≥ns no texto, coa intenci√≥n de aclaralo, a√≠nda que, na prase, parecen m√°is ben pensadas para tratar de¬† adaptalo a determinadas concepci√≥ns xeogr√°ficas propias que, doutro xeito, resultar√≠an imposibles.
     
A m√°is decisoria de todas elas √©, sen d√ļbida algunha, ¬†a no s√©culo XVIII efectuada co verso n√ļmero 151, ao transformar ¬†¬ďext√©ndense sete d√≠as de viaxe de retorno¬Ē, en ¬ďext√©ndense sete d√≠as de viaxe a p√©¬Ē, pasando por alto os realizadores da mesma a importante circunstancia de que, mentres a ¬ďeditio princeps¬Ē de Venecia manti√Īa con escrupulosidade a medida m√©trica ¬†das s√≠labas de cada verso, a ¬†lectura por eles proposta, o que consegu√≠a era alterar tal valor, (v√©xase o mapa n√ļm. 1).
    
Non son dif√≠ciles de atopar os numerosos estudos que sobre ¬†a ¬ďOra Maritima¬Ē se publicaron ata o d√≠a de hoxe. E ¬†tam√©n √©¬† posible conseguir copias da edici√≥n de 1488. Mais conv√©n que expliquemos que, con esta na man, e sen ter para nada en conta as comentadas modificaci√≥ns, ¬†adv√©rtese xa, con toda ¬†a claridade, que a ¬ďOra Maritima¬Ē descrebe unha navegaci√≥n sobre a que, entre outros moitos datos, indica os dous puntos m√°is afastados aos que chegou a embarcaci√≥n, ¬Ėou embarcaci√≥ns-, que efectuou, ¬Ėou efectuaron-, tal viaxe, que sit√ļa √°s distancias de sete, e¬† cinco d√≠as, respectivamente, de distancia das Columnas de Hercules,¬† -Estreito de Xibraltar-, comezo, ou remate, segundo a direcci√≥n na que se vaia, do daquela co√Īecido coma Mar Sardo, ou parte occidental do actual Mar Mediterr√°neo, (versos 150-151, e 163-164). E sinala tam√©n un percorrido de d√ļas singraduras dende o segundo dos indicados puntos¬† ata o Cabo da Roca, nas proximidades de Lisboa,¬† ent√≥n denominado ¬ďOphiussae prominens¬Ē, (versos 171-173), explicando ao mesmo tempo que o territorio no que este se atopaba, fora co√Īecido antes pola denominaci√≥n de Oestrymnia, por estar ent√≥n habitado polos Oestrymnios (versos 152-155). As√≠ mesmo aporta ¬†datos que permiten estimar que a velocidade mantida en tales traves√≠as fora darredor duns douscentos quil√≥metros cada vintecatro horas, (versos 562-564), lixeiramente superior √° que os autores gregos, cartaxineses e latinos admiten coma posible entre as naves da s√ļa √©poca. (Vid. os mapas do 1 ao 3).
   
Un amigo, interesado nestas cuesti√≥ns, comentoume a cerca destas cuesti√≥ns: ¬ďTer√°s que admitir ¬†a triste realidade que se nos ofrece, dado que, con apenas un par de retoques m√°is, o comezo desa viaxe de retorno poder√≠ase situar mesmo nun lugar tan afastado como a Escandinavia¬Ē.
    
-Non debes de te preocupar por semellante cousa ¬Ėresposteille- Por que no ano 1968, o investigador alem√°n Dietrich Stichtenot, xa propuxo coma comezo do relato precisamente o sur de Suecia. O que nos indica o pouco que parece significar o feito de que, a√≠nda nas m√°is favorables das condici√≥ns metereol√≥xicas,¬†que deb√≠a ser cando as naves m√°is r√°pidas pod√≠an acadar eses arredor de douscentos quil√≥metros cada vintecatro horas, se as que realizaron tal viaxe partiron de Suecia, como ese estudioso entendeu, nos sete d√≠as que a ¬ďOra Maritima¬Ē afirma que invertiron no seu retorno, o m√°is lonxe que pod√≠an ter chegado ser√≠a √°s proximidades do Canal da Mancha, a demasiada distancia, coma¬†podes comprobar, do Estreito de Xibraltar¬†que, segundo aquela, foi onde chegaron. E o mesmo acontece coa maior√≠a dos lugares que se seguen a propo√Īer coma ¬†comezo do percorrido. Do que ven resultar, ¬†que o que desexamos, non sempre resulta o m√°is¬†conforme coa realidade.
      
E paso agora a me ocupar dese ¬ďCodex Ambrosianus¬Ē, que antes mencionei, que, segundo xa comentei e os comentarios dalg√ļns autores, cont√©n a parte da ¬ďOra Maritima¬Ē m√°is estreitamente relacionada co principio do periplo que descrebe (versos 52 a 163). Considero importante facelo ¬†porque poder√≠a caber¬†a posibilidade de que, tal retallo ofrecese algunha lectura do perdido manuscrito de Rufio Festo Avieno, por cativa que ¬†sexa, diferente da recollida na edicci√≥n de Venecia, capaz de xustificar algunha, ou algunhas, das correci√≥ns nela efectuadas polos eruditos. Unha raz√≥n, coma se pode observar, de bastante peso.
    
Infortunadamente, a ¬ďVeneranda Biblioteca Ambrosiana di Milano¬Ē, depositaria do documento, esix√≠ume tal cantidade de xustificantes para me facilitar unha copia do mesmo, que, por cansazo, acabei por renunciar a ela. Ter√≠an que pasar varios anos ata que, no 2015, e para acalmar os remorsos que me¬†sacud√≠an por semellante valeiro de investigaci√≥n pola mi√Īa banda, decid√≠n anotarme a unha viaxe orgaizada, e visitei a cidade que os celtas denominaron M√©delhan, os romanos Mediolanum, e hoxe co√Īecemos coma Milano, ou Mil√°n. Antes, e coma precauci√≥n, escrib√≠nlle de novo √° Biblioteca teim√°ndo na petici√≥n, as√≠ coma anunci√°ndolle tanto a mi√Īa visita, como o ¬†hotel no que me √≠a hospedar, e as datas nas que perma√Īecer√≠a nel.
    
Mil√°n, cos seus parques, a arquitectura das s√ļas igrexas,¬†bas√≠licas, monumentos, comercios, e construcci√≥ns, tanto antigas coma modernas, os seus numerosos museos, os seus ¬ďnavigli¬Ē,¬†unha sorte de rede de canles, canos e cauces, abertos a partir do s√©culo XII para o transporte de mercador√≠as,¬† agora aproveitados tanto para a navegaci√≥n coma para exhibici√≥ns de remolques √° sirga, que converteran a cidade nun xeito de Venecia interior, as√≠ como a s√ļa pintura da √öltima Cea, o seu mega-Castello Sforcesco, o seu Palazzo Reale, o seu Teatro alla Scala, escoltado pola senlleira figura de Leonardo da Vinci, ou o himno √° tecnolox√≠a que representa¬† a espectacular Galleria de Vittorio Emanuele II, pode colmar as espectativas de calquera visitante, por esixente que sexa. Mais non ser√≠a xusto, nin equitativo, se deixara de mencionar o seu grandioso Duomo, un case que incr√≠ble edificio do g√≥tico radiante, medio afogado entre contrafortes, arbotantes, tracer√≠as, columnas e agullas de branco m√°rmore, que tardara m√°is de catrocentos anos en ser constru√≠do. Un paseo pola cuberta deste grandioso templo, do que se asegura que ten capacidade para corenta mil almas, a enxergar dende ela tanto a cidade, como a √ļbeda e dilatada chaira Padana e as alturas dos Alpes, resulta, adem√°is, un espect√°culo ¬†imborrable.
    
Orient√°ndome por todos os medios¬†posibles procurei, coma se pode supo√Īer,¬†localizar ¬†aquela ¬ďVeneranda Biblioteca Ambrosiana¬Ē dos meus pecados. E cr√≠n dar con ela o derradeiro d√≠a, pouco antes de partir para o aeroporto. Certa persoa que naquel intre sa√≠a do conxunto de construcci√≥ns nas que me acababa de deter, advertiume, sen embargo, moi cortesmente, que estaba enganado, posto que aquela non era a Biblioteca Ambrosiana, sen√≥n a Pinacoteca Ambrosiana...
   
Na viaxe de retorno vin matinando xa no seguinte paso que ¬†deb√≠a de dar. Por riba, ao chegar ao meu domicilio tiven que me enfrentar √° pouco grata sorpresa de me atopar coa carta que a Mil√°n enviara antes de emprender a viaxe. Devolv√≠anma porque, ao parecer, trabuc√°rame no enderezo. Non fora culpa, pois, da Biblioteca o non ter atendido as mi√Īas petici√≥ns. Revisando ent√≥n os datos¬† cos que contaba decateime tam√©n de que o que non sab√≠a aquel benintencionado cidad√°n que tratara de me orientar en Mil√°n, era que a Pinacoteca Ambrosiana e a Biblioteca do mesmo nome, por min tan ansiosamente procurada, creada no ano 1618, e con fondos de m√°is de 450.000 libros e documentos, estaban xuntas. √Č dicir, no ¬†grupo de edificios aos¬† que eu pretendera acceder. O meu desprazamento √° Lombard√≠a, v√≠seo por onde o vira, resultara, pois, o m√°is estrepitoso dos fracasos.
   
Non me detivo este, sen embargo, e proced√≠n a comunicarme de novo, e de inmediato, con aquela. Nesta ocasi√≥n, e para a mi√Īa sorpresa, apenas uns d√≠as m√°is tarde, ac√°base de cumplir disto un ano, recib√≠a case seguidos dous e-mail, nos que algu√©n, ata aquel momento para min completamente desco√Īecido, Don Federico Gallo, me indicaba, no primeiro deles, as seis obras que conti√Īa aquel tan fuxid√≠o Codex,¬†tres delas da autor√≠a de Rufio Festo Avieno, se ben que, por estrano que pareza, ningunha resultase ser aquel importante anaco da ¬ďOra Maritima¬Ē, circunstancia que parec√≠a aclarar, ou polo menos as√≠ mo pareceu a min, o que pod√≠a dar de si canto se relacionaba con aquel entrambilicado caso.
    
En canto √° outra comunicaci√≥n, que me chegou un par de d√≠as despois, conti√Īa o resultado dunha segunda, e m√°is detida prospecci√≥n por aquel efectuada ¬†dos versos 52 ao 163, que eu moi especialmente lle demandara. Prospecci√≥n da que tiraba a conclusi√≥n de¬† que, tal como ¬†xa ¬†sospeitaba, dado o primeiro informe que me remitira, tampouco eran da ¬ďOra Maritima¬Ē, como creran entender alg√ļns investigadores, sen√≥n doutra obra ben distinta, concretamente das ¬ďAratea¬Ē de Germanico Iulio Cesar (15 a. C. ¬Ė 19 d. C.)...¬† Sen comentarios.
     
E a continuaci√≥n, o meu informador pasaba a me explicar: ¬ďNon si trata dunque dell¬īOra maritima, e non so come possano essere stati indotti in errore gli studiosi¬Ē. Ou sexa: ¬ďNon se trata, pois, da Ora Maritima, e non sei como puideron inducir a erro aos estudiosos¬Ē. Do que vi√Īa a resultar ¬†que este texto, o √ļnico que eu non tivera ocasi√≥n de consultar persoalmente, nada ti√Īa que ver coa obra de Avieno, polo que tampouco pod√≠a conter¬†ningunha lectura distinta √° da Edici√≥n de Venecia de 1488, a cal, por esta raz√≥n, e mentres non se atope calquera imprevisto e ata agora ignorado documento con ela relacionado, segue a ser a √ļnica que, a√≠nda que incompleta, da ¬ďOra Maritima¬Ē existe, polo que, non contando con probas o suficientemente firmes¬†na s√ļa contra, cient√≠ficamente non cabe outro cami√Īo que o de seguir a tomala coa m√°xima consideraci√≥n. As√≠, pois, parece que, polo menos a este respeito, pod√≠a ficar relativamente tranquilo.
      
Tal co√Īecemento deber√° de animar agora aos estudiosos a que, a√≠nda que non ignoren¬†a existencia das esp√ļreas modificaci√≥ns¬†que no texto de Avieno se pretenderon introducir, deben tratar de situar xeogr√°fica e razoadamente os accidentes nel descritos, con base ¬†nas s√ļas car√°cter√≠sticas f√≠sicas, orientaci√≥ns e distancias, preferente e significadamente, dos denominados:¬† prominente monte Oestrymnio, pr√≥ximo ao golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas¬†(versos 90-98), ricas en esta√Īo e chumbo, que visitaban tanto¬†tartesios coma carthaxineses e fenicios (versos 113-116). (Vid. o mapa 1).
    
As√≠ mesmo, o relato de Avieno ofr√©cenos axeitada informaci√≥n sobre os non demasiado afastados deles, ¬†monte de Venus, e prominencia do Aryio, dos que afirma que distaban cinco d√≠as de navegaci√≥n de Xibraltar, (versos 158-165), e¬† dous do Cabo da Roca, ou promontorio da Ophiussa, (versos 171-173), sobre o que tam√©n asegura, como xa dixemos, que o territorio no que se atopaba fora antes co√Īecido coma Oestrymnia, por habitalo os Oestrymnios (versos 152-155). Outro dato de especial relevancia √© ¬†o de que, tales distancias representan, de acordo coa velocidade¬† preconizada ¬†ao longo de todo o poema, cubrir os mil, e os ¬†catrocentos quil√≥metros, respectivamente, que de ambos puntos est√°n separados os primeiros.¬†(Vid. os mapas 2 e 3).
    
Mais a ¬ďOra Maritima¬Ē fainos saber algo m√°is: que dende o golfo Oestrymnino e as illas Oestrymnidas, que acababa de describir, ricas en esta√Īo e chumbo, ¬ďhai unha viaxe de dous soles ¬Ėd√ļas xornadas, pero a navegar tan s√≥ de d√≠a- ata a illa Sagrada¬Ē, as√≠ como que ¬ďdespois, ofr√©cese pr√≥xima a illa dos Albi√≥ns¬Ē, (versos 108-112). (Vid. o mapa 1).
Chegados a este punto, non debo de ocultar que o que vou dicir poder√≠ase tomar tanto por unha manipulaci√≥n m√°is coma por calquera sorte de casualidade, ou se acaso dunha coincidencia. Mais a realidade √© que, dende a Estaca de Bares, o punto m√°is setentrional da pen√≠nsula Ib√©rica, ata o estreito de Xibraltar, m√≠dense mil catrocentos quilometros. √Č dicir, sete d√≠as de viaxe, cubrindo douscentos quil√≥metros por xornada, un traxecto igual ao que, segundo a ¬ďOra Maritima¬Ē, de ¬†Xibraltar, comezo do mar¬† Sardo ou Mediterr√°neo occidental, deber√≠a de se atopar o punto m√°is afastado na navegaci√≥n que describe, aquel dende o que se iniciou a viaxe de retorno (versos 148-151).¬†
    
Poder√≠ase, evidentemente, pensar do xeito que acabo de dicir. Mais se temos en conta que o xe√≥grafo Caio Plinio Secundo (23-79 d. C.), ¬†no cap√≠tulo IV, 111, da s√ļa Naturalis Historia, rematada cara ao ano 70, recolle ¬†que, no seu tempo, no Conventus Lucensis, situado ao oeste do r√≠o Navia, nunha costa na que existen varias illas e pen√≠nsulas, viv√≠a un populus denominado dos Albi√≥ns, parece que deber√≠amos de comezar a pensar algo m√°is seriamente xa acerca desta cuesti√≥n. Porque dase a circunstancia de que Plinio desempe√Īara o cargo de procurator da Provincia Hispania Citerior, ou Tarraconense, a m√°is extensa de todo o Imperio, que daquela chegaba √° Gallaecia. A Gallaecia, fora ocupada por Roma arredor do ano 19 a. C., mentres que de Plinio sabemos que residira, uns noventa anos m√°is tarde dese feito, na actual Astorga, sendo probable, as√≠ mesmo, que participara, -polo menos tivo acceso ao mesmo-, no primeiro censo de homes libres celebrado no pa√≠s, dado que recolle os seus ¬†datos no traballo que antes mencionamos. Para completar a posibilidade que estamos a expo√Īer, p√≥dese esgrimir tam√©n o feito de que, no ano 1933, nas beiras do r√≠o Eo,¬†lindeiro entre a Galicia e a Asturias actuais, descubriuse unha l√°pida funeraria, do s√©culo I d. C., dedicada a Nicer, de setenta e cinco anos, fillo de Clutosi, ¬†pr√≠ncipe dos Albi√≥ns...
      
Debemos de indicar, as√≠mesmo, que os posibles Abi√≥ns das illas Brit√°nicas, maioritariamente admitidos ¬†pola investigaci√≥n como os na ¬ďOra Maritima¬Ē mencionados, ¬†ademais de non aparecer citados nunca, en ning√ļn texto que se co√Īeza, por tal denominaci√≥n, atop√°banse, coma √© doado de comprobar, lonxe de m√°is para que se poidese chegar, dende a s√ļa illa, ¬†en sete d√≠as, ata Xibraltar,¬† comezo, coma indicamos, do Mar Sardo, ou Mediterr√°neo occidental.
      
P√≥dense, tam√©n, esgrimir argumentos ¬†con relaci√≥n √° Illa Sagrada, -¬ĒSacram Insula¬Ē, en lat√≠n, ou ¬ďHier√© n√™sos¬Ē, no posible texto grego orixinal-, maioritariamente identificada coa Irlanda actual. A este respeito debemos de aclarar que a ¬ďOra Mar√≠tima¬Ē utiliza o adxetivo latino, sacer, sacra, sacrum, -¬ďsagrado¬Ē, ou ¬ďconsagrado a¬Ē-, para designar nada menos que nove accidentes xeogr√°ficos, (versos, 108, 165, 215, 226, 241, 315, 322, 429 e 495), e que co√Īece outros dous que levan o nome da deusa Venus (versos 158 e 437). Concurrencias estas que permiten sospeitar que tal xeito de top√≥nimos era de utilizaci√≥n bastante xeneralizada no tempo do que se ocupa o texto de Rufio Festo Avieno. Coma consecuencia parece ¬†un tanto forzado ¬†recorrer a tales denominaci√≥ns, e √°s tam√©n admisibles de¬† √Čirinn, √Čire, √Čriu, ou √Čirenn, ga√©licas, polas que nun¬† indeterminado pasado foi ¬†co√Īecida Irlanda, coma raz√≥ns incuestionables ¬†para determinar a s√ļa identificaci√≥n ¬†coa Illa Sagrada, urdindo, para podelo soster, a existencia dun cami√Īo de sete d√≠as a p√©, a trav√©s de Francia, que, ademais, Avieno non menciona, (Vid. mapa 1), esquecendo¬† que s√≠ afirma que os Oestrymnios viviran nas proximidades do Cabo da Roca, -Promontorio Ophiussa- (versos 152-155, e mapas), ou a realidade de ¬†que ¬ďn√™sos¬Ē, en grego, ten tam√©n o significado de ¬ďpen√≠nsula¬Ē, -o propio Avieno, denomina ¬ďinsulam¬Ē (¬ďilla¬Ē) √° ¬ďpen√≠nsula¬Ē do Peloponeso, (versos 153-157), no sur de Grecia, na que, cara ao ano 372, desempe√Īara por segunda vez o cargo de proc√≥nsul-,¬† sendo as√≠ mesmo unha realidade de que ¬ďilla¬Ē, en fenicio ¬Ėoutro dos idiomas das fontes por el utilizadas-, ten o sentido de ¬ďterritorio al√©n dos mares¬Ē, ou ¬†que, sen necesidade de alterar o relato, as distancias nel indicadas l√©vannos a lugares id√©nticos topogr√°ficamente, e coas mesmas orientaci√≥ns e caracter√≠sticas, que os que describe. O cal xa non acontecer√≠a, coma f√°cilmente se pode comprobar, ¬†se a viaxe tivese chegado, tal como se pretende, a Irlanda.

Inclu√≠mos ¬†a continuaci√≥n tres mapas que poden axudar √° comprensi√≥n deste breve e incompleto comentario, aproveitando ao mesmo tempo a ocasi√≥n para lle transmitir, unha vez m√°is, a Don Federico Gallo, o noso agradecemento pola s√ļa impagable axuda.
Bern√°rdez Vilar, Xoan
Bern√°rdez Vilar, Xoan


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


PUBLICIDAD
ACTUALIDAD GALICIADIGITAL
Blog de GaliciaDigital
ACTUALIDAD FONMI√Ď√Ā
Blog Fonmi√Ī√°
PROMOCIÓN
PUBLICACIONES
Publicaciones
Publicaciones Amencer
Revista Egap
Obradoiro de Artesania