Opinión en Galicia

Buscador


autor opinión

Editorial

Ver todos los editoriales »

Archivo

Primeiros pasos de "Preescolar na casa"

martes, 19 de junio de 2012
Preescolar na Casa xurdiu dunha necesidade social sentida e da intuición dunha resposta viable e sostible. Cando no ano 1975 volvín a Galicia, na Cáritas de Lugo estaban brotando as primeiras intuicións, as primeiras ideas e pasos coordinados de “preescolar na casa”. Alí atopeime con Antonio Gandoy e o seu equipo que matinaban arreo cos diversos aspectos dun esbozo orixinario: axudar ós pais á educación dos nenos de 0 a 5 anos do medio rural disperso que habían quedado esquecidos pola Lei de Educación de 1970. De modo temporal, tiven o privilexio, a responsabilidade e a ilusión de participar no deseño e desenvolvemento daquel proxecto en xermes. Aquela intuición e ideas iniciais naceron e creceron dende a base social como unha semente regada polo “cura da bicicleta”, con infinita constancia e paciencia ata converterse nunha experiencia educativa xenuinamente galega, e hoxe amplamente coñecida e espallada.

Aquel proxecto humilde, hoxe convertido nun árbore frondoso, pasa agora por un transo difícil debido a que os responsables do sistema educativo autonómico recortáronlle os medios económicos ata case á soleira da asfixia. Menos mal que de momento a Deputación Provincial de Lugo votou unha man. Volvendo ós orixes, permíteme, estimado lector, ofrecerche unhas notas sobre o arranque inicial de “Preescolar na casa” que, como todo comezo, foi semente pequena e austera; mais nos primeiros tenteos xa estaban presentes os piares e cuestións esenciais:como axudar os pais e nenos esquecidos do mundo rural disperso e dos barrios periféricos das cidades? Que pedagoxía educativa conviña seguir? Como organizarse de forma sinxela, económica, eficaz e flexible? Con que persoas e medios podíamos contar? Que sensibilidades tiñan as autoridades ante o esquecemento do ensino preescolar no medio rural e no periférico urbano?

En 1975 estábamos nunhas circunstancias especiais, nun tempo eixe de cambio social e político en España. Quizá aínda máis en Galicia. Naquel intre semellaba continuar a longa sesta, mais xurdira xa a incerteza, o desacougo e a indecisión ante os cambios que se aveciñaban. Nos quince anos anteriores a 1975 ocorreran moitos cambios transcendentais en Galicia: a emigración medio baleirara tódolos núcleos rurais; o plan educativo de 1970 concentrara as escolas das parroquias en agrupacións escolares situadas nas cabeceiras dos concellos, con esquecemento da infancia da poboación dispersa. A igrexa universal encomezara xa no Concilio Vaticano II a súa acelerada transición, e a igrexa galega estaba embarcada naqueles anos no seu Concilio Pastoral de Galicia, con asembleas diocesanas e sesións conxuntas que repensaban a realidade galega. Total, que aquela atmosfera colectiva e as circunstancias concretas non parecían as máis propicias para iniciar proxectos con certa garantía de supervivencia.

Non obstante, o grupo da Cáritas de Lugo, que iniciara o proxecto de Preescolar na Casa, seguiu adiante a partir dun pequeno atillo de ideas herdadas da Cáritas e doutras fontes. No eido das ideas, o conxunto das Cáritas esforzábanse por superar a simple axuda asistencial e tiñan claro que máis que peces tiñan que dar canas de pescar, e dicir, promocionar persoas e promover grupos organizados, crear asociacións e colaboracións con outras organizacións altruístas a favor dos estratos máis esquecidos da sociedade. Estas e outras ideas semellantes cultivábanse nas reunións dos militantes nos diversos banzos das Cáritas. Ademais, outros grupos de mestras e mestres cheos de entusiasmo, coñecementos profesionais e ganas de traballar, buscaban a mellor pedagoxía daquel intre histórico para educar no medio rural. Circulaban, entre outras, as ideas da pedagoxía evolutiva de Jean Piaget e as teorías de alfabetización de Paulo Freire. Que pensaban as autoridades eclesiásticas e civís? Persoalmente, despois dalgúns contactos,, tiven a impresión de que vían con simpatía as liñas esenciais do proxecto, mais sen decidida implicación. Ah!, por certo, todo aquel cavilar debatíase e redactábase en lingua galega, coa maior naturalidade.

Con este bagaxe utópico e intelectual, que podíamos facer ante aquel gran reto? Primeiro, tiñamos que achegar algúns datos empíricos para unha análise das circunstancias daquel intre e tenteos da viabilidade e sostemento do proxecto. Intelectualmente moviámonos baixo o realismo do método de Revisión de Vida (ver-xulgar-actuar), complementado polas técnicas da investigación sociolóxica e por algúns principios do desenvolvemento comunitario. Neste proceso de pescuda e afianzamento, de vez en cando tamén aparecía o famoso axioma do pensador francés, político e militante Charles Peguy (1873-1914), frase que no idioma orixinal ten moita forza e musicalidade: “tout començe en mystique e tout finit en politique” (todo comeza en mística e todo remata en política). Hoxe diríamos que, en senso xeral, todo empeza nunha utopía altruísta e todo acaba nun proxecto concreto, extremos ambos que deben fundirse como inseparables en todo plan digno de tal nome. O perfil do proxecto que debuxábamos tiña que xuntar esas dúas dimensións, ás veces separadas e incluso antagónicas na vida real.

Hoxe, 37 anos daquel punto de arranque, podemos concluír que, en conxunto, aquel grupo iniciador de Preescolar na Casa acumulou ideas e sensibilidades innovadoras, tiña un axeitado grao de cohesión e profesionalidade procedente de campos complementarios e que logrou construír as condicións esenciais para o despegue do proxecto de Preescolar na Casa. Claro, sempre hai unha chave secreta: contábamos coa animación, coa coordinación incondicional, coa constancia e paciencia de Antonio Gandoy, en todo instante a proba de intemperies e atrancos aparentemente insalvables.

Intercambiabamos e acumulábamos constantemente impresións, ideas, detalles e matices con Gandoy e seu equipo permanente. Tíñamos que precisar a cantidade de nenos sen preescolar por comarcas, valéndonos do censo de poboación e da información de mestres e cregos rurais; e debíamos explorar a sensibilidade e disposición dos pais, que resultou ser enormemente positiva. Como locais potencialmente dispoñibles contábamos coas antigas escolas das parroquias e coas casas reitorais baleiras. Dado que en parte proxectábamos unha axuda educativa a distancia, era necesario elaborar un material didáctico, sinxelo e de calidade, pois os pais deberían ser os principais educadores, por necesidade e por convición. Debíamos ampliar o grupo de educadores dispostos a incorporarse a esta experiencia de educación preescolar no medio rural disperso e nos arrabaldes urbanos. Era imprescindible perfilar unha organización flexible capaz de desprazarse e de coordinar tódolos elementos esenciais. E todo isto case por amor ó arte de educar e servir.

Por último, e non menos importante, era preciso buscar fontes de financiamento estables, tenteando diversos canles públicos e privados. Persoalmente, naquel intre estimaba que o proxecto podía arrancar como unha experiencia sensibilizadora baixo a cobertura de Cáritas, mais que a longo prazo debía ser integrado no sistema educativo xeral para o medio rural, recollendo e conservando o mellor da orixinalidade de Preescolar na Casa. Non foi así, senón que despois dun longo percorrido, no ano 2001, o proxecto tomou a forma xurídica de “Fundación de Preescolar na Casa” que asumiu a dirección e o control de toda a organización, coas vantaxes e inconvenientes, agora visibles, que trouxo esa opción.

Na memoria do curso 2009 – 2010, a Fundación Preescolar na Casa infórmanos, entre outros moitos e interesantes detalles, do sostén económico da Fundación: ese curso estivo financiada en un 71% por diversos organismos da Xunta de Galicia, noutro 28% polo Ministerio de Sanidad, Política social e Igualdad, e polo Concello de Lugo nun 1%. Un total de 46 profesionais traballaron con 3.979 familias en 692 espazos das familias, zonas repartidas en 258 concellos galegos, o 81% deles. Estes simples datos cuantitativos dannos unha idea do desenvolvemento práctico que acadou o proxecto de Preescolar na Casa. Quero recalcar, ademais, o organigrama da Dirección Executiva da Fundación: conta cun departamento de Xestión de Calidade, outro de Xestión de Comunicación, outro de Xestión Pedagóxica e outro máis de Xestión de Economía, Administración e Persoal. Na base están os Equipos de zona cos Coordinadores e orientadores. Neste esquema organizativo albisco e entendo que se encontran as intuicións e ideas esenciais e orixinais dos primeiros pasos de Preescolar na casa. Sorprende que esta experiencia fose, segue sendo un traballo en rede antes de que se universalizase este concepto e antes de que se espallasen as actuais redes informáticas. Logrou coordinar e superar a dispersión, que foi e segue sendo un dos grandes retos da Galicia rural.
Neste intre, aquí e agora, o proxecto de Preescolar na casa encóntrase co seu talón de Aquiles: os organismos que a sostiñan retiraron boa parte das subvencións e a Fundación veuse na necesidade de restrinxir seriamente as súas actividades, mesmo con risco de desaparecer. Menos mal que a Deputación Provincial de Lugo tivo suficiente sensibilidade e por este ano, cando menos, aporta unha axuda significativa.

As actuais dificultades de Preescolar na casa, experiencia educativa orixinal e xenuinamente galega, lévannos a repensar outra cuestión importante: dende os anos 60-70 do século pasado, a sociedade civil galega ideou e organizou bastantes experiencias orixinais tanto para o mundo rural como para o urbano; mais teño a impresión de que a dinámica desas iniciativas quédase a medio camiño, debido as limitadas posibilidades privadas e a que as administracións públicas, salvo meritorias excepcións, non tiveron a sensibilidade suficiente ante esas propostas da sociedade civil que moitas veces eran, seguen sendo, a resposta axeitada a problemas complexos. Lémbrese o lector do que ocorreu coa “Cidade dos Rapaces” do P. Silva en Ourense. ¿Tócalle agora a Preescolar na Casa? Que alternativa ofrece agora o sistema educativo obrigatorio á infancia rural diseminada? Que se fai agora co 30% de adolescentes fracasados no ensino obrigatorio? Que apoios ten a Universidade Rural e a Universidade Senior? Etcétera, etcétera. Danse en Galicia moitas outras excelentes e orixinais iniciativas, mais corren o risco de quedarse en limitadas experiencias, valiosas máis só testemuñais, sen acadar a universalidade que merecen.
Pérez López, Xenaro
Pérez López, Xenaro


Las opiniones expresadas en este documento son de exclusiva responsabilidad de los autores y no reflejan, necesariamente, los puntos de vista de la empresa editora


ACTUALIDAD  
PORTALES  
SERVICIOS  
ENLACES  

RSS Válido

PUBLICIDAD
Deputación de Lugo
Deputación de Ourense
PATROCINIO
Diputación de Lugo
PROMOCIÓN
PUBLICACIONES
Publicaciones
Ranking Alexa
Revista Egap
Obradoiro de Artesania
Publicaciones Amencer
Igadi Nos No Mundo